DECADAL EPIDEMIOLOGY AND DETECTION TRAJECTORIES OF SEVERE MENTAL DISORDERS IN UZBEKISTAN (2014–2024): TRANSITIONING FROM LATE-STAGE INSTITUTIONALIZATION TO EARLYINTERVENTION NEUROPSYCHIATRY
Over the past decade, mental healthcare delivery in the Republic of Uzbekistan has undergone a structural transformation, transitioning from historically centralized, hospital-centric psychiatric dispensary models toward integrated, primary healthcare-based early screening and deinstitutionalized community care. This investigation provides a nationwide epidemiological evaluation of mental health incidence, longitudinal early versus late detection trajectories, and the adoption of modern psychopharmacological and neurostimulation modalities in Uzbekistan across a 10-year observational period (2014–2024). Utilizing a multi-center observational epidemiological design, clinical registry data from 348,720 documented cases of mood disorders (major depressive disorder, bipolar I/II), schizophrenia-spectrum psychoses, and severe anxiety-stress conditions across 14 administrative regions were systematically analyzed. Diagnostic timing was classified using Duration of Untreated Illness (DUI) and Duration of Untreated Psychosis (DUP), distinguishing early-stage presentations (within 6 months of symptom onset) from late-stage identifications (exceeding 24 months or acute emergency admission). Between 2014 and 2024, the proportion of early-stage psychiatric diagnoses rose markedly from 18.4% (n = 5,704 / 31,000) to 43.8% (n = 17,082 / 39,000), representing a 138% relative increase (p < 0.001), while late-stage admissions dropped from 58.2% to 31.6%. Regions implementing primary healthcare integration demonstrated a substantial contraction in median DUP from 21.4 months down to 7.4 months. Furthermore, the clinical adoption of modern therapeutic interventions—including second- and third-generation atypical antipsychotics, long-acting injectables (LAIs), structured cognitive-behavioral therapy, and repetitive Transcranial Magnetic Stimulation (rTMS)—increased therapeutic adherence to 78.4% and reduced 12-month re-hospitalization rates from 36.8% in 2014 to 15.2% in 2024. In conclusion, decentralized primary care triage and modern neuropsychiatric modalities significantly shorten diagnostic latency and clinical relapse in Uzbekistan, highlighting the necessity of sustained investments to eliminate persistent rural-urban healthcare disparities. RU За последнее десятилетие психиатрическая служба Республики Узбекистан претерпела масштабные структурные преобразования, перейдя от исторически централизованной стационарно-диспансерной системы к деинституционализации и активному раннему скринингу на уровне первичного звена медико-санитарной помощи. Настоящее исследование посвящено всестороннему эпидемиологическому анализу заболеваемости психическими расстройствами, динамики их раннего и позднего выявления, а также оценке внедрения современных методов фармакотерапии и нейромодуляции за 10-летний период наблюдения (2014–2024 гг.). В рамках многоцентрового обсервационного исследования проанализированы клинические регистры 348 720 документированных случаев аффективных расстройств, нарушений шизофренического спектра и тревожнострессовых состояний в 14 административных регионах страны. Сроки выявления классифицировались на основе длительности нелеченого заболевания (DUI) и длительности нелеченого психоза (DUP), сопоставлялась ранняя диагностика (в течение 6 месяцев от манифестации симптомов) с поздней (более 24 месяцев или экстренная госпитализация). С 2014 по 2024 год доля раннего выявления психических расстройств увеличилась с 18,4% (5 704 случая) до 43,8% (17 082 случая), что составило относительный прирост на 138% (p < 0,001), тогда как показатель поздней диагностики снизился с 58,2% до 31,6%. В регионах активной интеграции первичного звена медиана DUP сократилась с 21,4 до 7,4 месяцев. Параллельное внедрение атипичных антипсихотиков второго и третьего поколений, пролонгированных инъекционных форм (LAI) и ритмической транскраниальной магнитной стимуляции (rTMS) обеспечило повышение приверженности лечению и снизило уровень 12-месячных повторных госпитализаций с 36,8% до 15,2%. Децентрализация психиатрической помощи и внедрение поликлинического скрининга доказали свою высокую эффективность, подчеркивая важность преодоления региональных диспропорций в сельских районах. UZ Oxirgi o'n yillikda O'zbekiston Respublikasida ruhiy salomatlik xizmati tizimli islohotlarni boshdan kechirib, an'anaviy markazlashtirilgan statsionar dispanser modelidan birlamchi tibbiy-sanitariya bo'g'inida erta skrining qilish hamda jamoat darajasidagi integratsiyalashgan yordam ko'rsatish tizimiga bosqichma-bosqich o'tdi. Mazkur tadqiqotda 10 yillik kuzatuv (2014–2024-yillar) mobaynida O'zbekistonda ruhiy kasalliklarga chalinish ko'rsatkichlari, ularni erta va kechki davrlarda aniqlash dinamikasi hamda zamonaviy psixofarmakologik va neyrostimulyatsion davolash usullarining klinik-epidemiologik samaradorligi har tomonlama baholandi. Ko'p markazli retrospektiv va prospektiv epidemiologik tahlil doirasida respublikaning 14 ta ma'muriy hududida rasmiy qayd etilgan 348 720 nafar affektiv buzilishlar (katta depressiv buzilish, bipolyar buzilish), shizofreniya spektri hamda xavotir-stress sindromlari bilan xastalangan bemorlarning tibbiy ma'lumotlari umumlashtirildi. Tashxis qo'yish vaqti davolanmagan kasallik davomiyligi (DUI) va davolanmagan psixoz davomiyligi (DUP) mezonlari asosida tabaqalashtirilib, erta bosqich (simptomlar boshlanganidan so'ng 6 oygacha) va kechki bosqich (24 oydan ortiq yoki o'tkir shoshilinch holat) ko'rsatkichlari solishtirildi. Olingan natijalar shuni ko'rsatdiki, 2014–2024-yillar mobaynida ruhiy kasalliklarni erta bosqichda aniqlash ulushi 18,4% dan (5 704 nafar) 43,8% gacha (17 082 nafar) yetib, 138% ga teng sezilarli nisbiy o'sish qayd etildi (p < 0,001), kechki bosqichdagi tashxislar esa 58,2% dan 31,6% gacha kamaydi. Xizmatlar birlamchi poliklinika bo'g'iniga integratsiya qilingan hududlarda DUP medianasi 21,4 oydan 7,4 oygacha qisqardi. Shu bilan birga, ikkinchi va uchinchi avlod atipik antipsixotiklari, uzoq ta'sir qiluvchi in'yeksiyalar (LAI) hamda repetitiv transkranial magnit stimulyatsiyasi (rTMS) kabi ilg'or metodlarning joriy etilishi 12 oylik qayta gospitalizatsiya darajasini 36,8% dan 15,2% ga tushirishga xizmat qildi. Umuman olganda, psixiatriya xizmatining nomarkazlashtirilishi davolanmagan kasallik muddatini keskin qisqartirdi va zamonaviy neyropsixiatriya yutuqlarini chekka hududlarda ham kengroq tatbiq etish zarurligini ko'rsatdi.
Authors
- Jabborov Sherbek Otabek ugli
Institutions
- Bukhara State University (UZ)
Publication Details
- Journal
- TIBBIYOT TA’LIMI VA INNOVATSIYALARI
- Published
- 2026-11-14
- DOI
- https://doi.org/10.5281/zenodo.24218151
- Primary Topic
- Mental Health Treatment and Access
- Type
- article
- Field-Weighted Citation Impact
- 0.00