Recez Şairi Accâc: Arap Edebiyatındaki Yeri ve Şiirlerinin Lügatlardaki İstişhâd Yönü

Bu çalışma, Emevî Dönemi recez şairlerinden Accâc’ın (öl. 97/715) hayatını, edebî konumunu ve şiirlerinin Arap lügatlarındaki istişhâd yönünü incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel problemi, “Accâc’ın Arap edebiyatındaki yeri nedir? Beyitleri klasik lügatlarda hangi dilsel yönleriyle istişhâd edilmiştir?” sorularıdır. Accâc’ın recez şairleri arasındaki konumu, İmruülkays’ın (öl. 540) kaside şairleri arasındaki konumuna benzetilmektedir. Accâc’ın divanında yer alan beyitler, başta Sîbeveyhi (öl. 180/796) ve İbn Cinnî (öl. 392/1002) olmak üzere birçok dil âlimi tarafından çeşitli gramer meselelerinde istişhâd olarak zikredilmiştir. Ayrıca, Asmaî’nin (öl. 216/831) Accâc’ın recezlerini ilim halkalarında okuttuğu ve şerhlerini kaydettirdiği nakledilmektedir. Bu bağlamda, Accâc hakkında ülkemizde müstakil bir makale veya tez çalışmasının bulunmaması, onun şiirleri hakkında yapılacak çalışmaları önemli kılmaktadır. Çalışma nitel araştırma yöntemleri çerçevesinde yürütülmüş olup temel olarak doküman analizine dayanmaktadır. Bu kapsamda şairin hayatı ve edebî konumuna dair bilgiler tabakât ve edebiyat kaynaklarından edinilmiştir. Başta Halîl b. Ahmed’in (öl. 175/791) Kitâbü’l-ʻAyn adlı eseri olmak üzere diğer bazı klasik lügat kaynakları taranarak Accâc’a nispet edilen istişhâd örnekleri tespit edilmiştir. Ardından bu beyitlerin lügat müellifleri tarafından hangi dilsel meseleleri açıklamak amacıyla kullanıldığı incelenmiş ve örnekler içeriklerine göre tasnif edilmiştir. Sonuç olarak, Accâc’ın beyitlerinin garîb, nâdir ve muarreb lafızlar, iştikâk örnekleri ve çeşitli dilsel tasarruflar yönüyle lügatlarda delil olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu durum, Accâc’ın yalnızca recez türünü geliştiren bir şair değil, aynı zamanda Arap dilindeki yaygın olmayan kelime ve kullanım biçimlerinin açıklanmasında şiirlerinden yararlanılan önemli bir şair olduğunu göstermektedir.