19. Yüzyılda Mekke ve Medine’de Kütüphaneler

Bu çalışma, XIX. yüzyılda Mekke ve Medine’deki kütüphanelerin tarihini ve Osmanlı döneminde bu kurumlara gösterilen ilginin biçimlerini incelemektedir. Araştırma, konuya ilişkin bilgilerin münferit kütüphaneleri veya belirli yönleri ele alan çalışmalarda dağınık bulunması probleminden hareketle kütüphane türlerini, kuruluş ve finansmanlarına katkıda bulunan kişi ve kurumları, koleksiyonların oluşumunu ve geçirdiği değişimleri belirlemeyi amaçlamaktadır. Tarihî-betimleyici yöntemin benimsendiği çalışmada Hicaz Vilayeti salnâmeleri, seyahatnâmeler, kütüphane katalogları, vakfiyeler ve Arapça ile Türkçe akademik araştırmalar kullanılmıştır. İnceleme Mekke ve Medine ile XIX. yüzyılla sınırlandırılmış; diğer dönemlere yalnızca kurumların kökenlerini ve koleksiyonların sonraki durumunu açıklamak için başvurulmuştur. Kütüphaneler medrese ve okul kütüphaneleri, özel kütüphaneler, umumi vakıf kütüphaneleri ve ticari kütüphaneler olarak sınıflandırılmıştır. Mescid-i Harâm, Ârif Hikmet, Mahmûdiye, Osmanlı ve Beşîr Ağa kütüphaneleri; kuruluş, koleksiyon, idare, nakil, tahribat ve dağılma süreçleri bakımından incelenmiştir. Çalışmanın özgün katkısı, iki şehirdeki kütüphaneleri ortak bir kronolojik ve tasnifî çerçevede birleştirerek türlerini ilmî işlevleri ve destek kaynaklarıyla ilişkilendirmesidir. Bulgular, kütüphane türlerindeki farklılıkların koleksiyonlara, kullanım imkânlarına, kurumsal sürekliliğe ve ihmale karşı dayanıklılığa yansıdığını göstermektedir. Kütüphanelerin gelişiminde Osmanlı himayesi, vakıflar, âlimler, emirler, şahıslar ve kitap ticareti birlikte rol oynamıştır. İki şehrin dinî ve ilmî konumu ile hac ve ilim hareketliliği, kitap ve yazmaların korunmasına, araştırmacılara sunulmasına ve İslam dünyasında eser ve bilgi dolaşımına katkı sağlamıştır.