A managerial approach to vaccine wastage rate reduction: a populationbased cohort study from Istanbul, Türkiye

Amaç: Aşı zayi ve firesi, bağışıklama programlarının etkin işleyişinde önemli bir parametre olarak kabul edilmektedir. Bu çalışma, aşıların israfını azaltmak amacıyla hayata geçirilen bir uygulama stratejisinin etkilliğini değerlendirmek için yapılmıştır. Gereç ve Yöntem: Bu çalışma, İstanbul genelindeki sağlık tesislerinden elde edilen veriler kullanılarak retrospektif kohort tasarımında gerçekleştirilmiştir. Aşı israfını azaltmayı amaçlayan eğitim programları 2024 yılında İlçe Sağlık Müdürlüklerine verilmiş ve İlçe Sağlık Müdürlerinin Ocak 2025 itibarıyla yönetimsel performans değerlendirme sistemine dahil edilmiştir. Stratejinin uygulanmasından önceki (birinci) ve sonraki (ikinci) altı aylık dönemler arasında toplam zayi-fire hızları karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmalar için ki-kare testi kullanılmış ve %95 güven aralıkları (GA) ile risk ratio (RR) hesaplanmıştır. Bulgular: Eğitim sonrası dönemde, toplam aşı zayi-fire hızında %14’lük bir azalma gözlemlenmiştir (RR: 0,86; %95 GA: 0,86–0,87). Karma (RR: 0,31; %95 GA: 0,27–0,35; p < 0,001), KKK (RR: 0,39; %95 GA: 0,34–0,45; p < 0,001) ve HAV (RR: 0,40; %95 GA: 0,36–0,45; p < 0,001) aşılarının israfında anlamlı azalmalar gözlemlenmiştir. Buna karşılık, HBV ve Td aşılarında 2025 yılında tek dozlu flakonlardan çok dozlu flakonlara geçişle eş zamanlı olarak aşı zayi-fire hızında artış gözlenmiştir. Aşı israf nedenleri değerlendirildiğinde, en belirgin azalmalar donma/sıcağa maruz kalma, kaybolma ve son kullanma tarihinin geçmesi kategorilerinde görülmüştür. Sonuç: Zayi oranlarını düşürmeye yönelik uygulama stratejisinin ardından İstanbul’daki genel aşı zayi-fire hızında azalma gözlemlenmiştir. Elde edilen bu iyileşmelerin zaman içinde korunup korunamayacağını belirlemek amacıyla düzenli takip yapılması önerilmektedir. Anahtar Kelimeler: Aşı zayi; zayi nedenleri; genişletilmiş bağışıklama programı; çoklu doz flakonlar; uygulama stratejisi.