YASHIRIN IQTISODIYOTNING JAMIYAT VA IQTISODIYOTGA TA'SIRI: GLOBAL BAHOLAR VA O'ZBEKISTON MISOLIDA TAHLIL

Maqolada yashirin iqtisodiyotning nazariy-uslubiy asoslari, uni o'lchash usullari hamda uning jamiyat va iqtisodiyotga ta'siri global va milliy darajada tahlil qilingan. Tadqiqot ikki xil ma'lumotlar bazasiga tayanadi: bir tomondan, Medina va Shnayderning 158 mamlakat bo'yicha 1991–2015-yillarni qamrab olgan MIMIC baholari, ikkinchi tomondan, O'zbekiston rasmiy statistikasi tomonidan 2008-yilgi Milliy hisoblar tizimi metodologiyasi asosida hisoblanadigan kuzatilmaydigan iqtisodiyot ko'rsatkichlari. Tahlil natijalari shuni ko'rsatdiki, post-sovet davlatlarida yashirin iqtisodiyot hajmi jahon o'rtacha darajasidan (YaIMning 31,9 foizi) sezilarli yuqori bo'lib, Gruziyada 64,9, Ozarbayjonda 52,2, Tojikistonda 43,0 foizni tashkil etgan. O'zbekistonda kuzatilmaydigan iqtisodiyot ulushi 2024-yilda YaIMning 34,8 foiziga, 2025-yilning birinchi yarmida 32,9 foiziga, 2026-yilning birinchi yarmida esa 22,9 foiziga teng bo'lgan. Tadqiqotda bu keskin pasayishning muhim qismi real iqtisodiy o'zgarish emas, balki hisoblash metodologiyasidagi uzilish bilan bog'liq degan xulosaga kelingan: shu davrda norasmiy bandlik ulushi aksincha 38–40 foizdan 48 foizgacha oshgan. Tarmoqlar kesimida eng yuqori norasmiylik qishloq xo'jaligida (60,5–75,1 foiz) saqlanib qolmoqda. Maqolada soliq yukini pasaytirish, raqamli to'lov infratuzilmasini kengaytirish va institutsional sifatni oshirishga qaratilgan oltita amaliy tavsiya ishlab chiqilgan.