Türk Halk Sanatçılarında Patronaj Geleneği

İktidarların propagandaları için kullanabilecekleri en etkili araçlardan biri halk sanatçılarıdır. Halk sanatçılarını belli amaçlar için kullanma geleneği bazı hamileri aynı zamanda birer sanatçı olan eski Türk toplumunda da sürdürülmüştür. Türk edebiyatında klasik edebiyat temsilcilerini ayakta tutan en önemli araçlardan birinin patronajlık olduğu bilinmektedir. Patronaj sistemi ile klasik edebiyat arasındaki ilişki birçok çalışmada ele alınmasına rağmen halk edebiyatındaki varlığı üzerinde pek durulmamıştır. Bundan dolayı bu çalışmada Türk halk sanatçılarında patronaj geleneği ele alınmıştır. Çalışmanın amacı Türk halk edebiyatında patronaj geleneğinin olup olmadığını tespit etmek, varsa bu geleneğin halk edebiyatının niteliği ve gelişimi üzerindeki etkisini belirlemektir. Çalışmada döküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırma problemine ilişkin temel kaynak taraması yapılarak elde edilen veriler yorumlanmıştır. Konunun kapsam alanının genişliğinden dolayı çalışma halk edebiyatında ozan-baksı geleneği, âşıklık geleneği ile kıssahan-meddahlık geleneğinin yaratıcı ve aktarıcı sanatçılarıyla sınırlandırılmıştır. Bu çalışmada saray ile çevresinin Türk halk sanatçılarına bakışı, halk edebiyatı ürünlerinin farklı sosyal sınıflardaki yeri ve önemi, geçirdikleri değersel değişim-dönüşümler, dayandıkları temel ekonomik güç hakkında çeşitli veriler elde edilmiştir. Sonuçta Türk halk edebiyatında patronaj geleneğinin etki alanının bulunulan mevkiye göre merkezden muhite doğru daralarak devam ettiği görülmüştür. Saray ve çevresi tarafından himaye edilen halk sanatçıları genellikle iyi eğitimli kişiler olup klasik edebiyat tarzında ürünler verirken halkın beğenisine uygun eser veren sanatçılar çoğunlukla alt düzey idareciler tarafından himaye edilmişlerdir. Ancak bazı dönemlerde sarayın yenilikleri halka kabul ettirmek amacıyla belli bir eğitim almamış, halk zevkine uygun eser veren sanatçıları da doğrudan desteklediği görülmüştür. Eski dönemlerde etkili bir biçimde görülen patronaj sistemi günümüz modern toplumlarında da faklı biçimlerde varlığını sürdürmektedir.