YÜKSƏKSÜRƏTLİ EKSTRAKSİYA ÜSULU İLƏ SYZYGIUM AROMATICUM L., ACHILLEA MILLEFOLIUM L. VƏ HIBISCUS SABDARIFFA L. BİTKİLƏRİNDƏN SİNERGiSTİK FİTOEKSTRAKTIN İŞLƏNİB HAZIRLANMASI, STANDARTLAŞDIRILMASI VƏ BİOLOJİ EFFEKTİVLIYİNİN TƏDQİQİ

Bu tədqiqatın məqsədi potensial topikal əczaçılıq və kosmetik tətbiqlər üçün mixək (Syzygium aromaticum), boymadərən (Achillea millefolium) və hibiskusdan (Hibiscus sabdariffa) ibarət çoxfunksiyalı fitoekstrakt hazırlamaq və optimallaşdırmaqdır. Üç fərqli fitokompozisiya hazırlanmış və antimikrob aktivliyi, antioksidant potensialı, fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri, təhlükəsizliyi və uzunmüddətli stabilliyi baxımından müqayisəli şəkildə qiymətləndirilmişdir. Tədqiqat sistemləri arasında mixək, boymadərən və hibiskusdan ibarət tərkib 6:1:3 nisbətində ən əlverişli profil nümayiş etdirmiş və buna görə də optimallaşdırılmış formulasiya kimi seçilmişdir. Ekstraksiya prosesi ekstraksiya metodunun, ekstraksiya müddətinin, bitki-həlledici nisbətinin, temperaturun, həlledici tərkibinin və fırlanma sürətinin təsirini araşdırmaqla sistematik şəkildə optimallaşdırılmışdır. 95:5 etanol: propilen qlikol qarışığı, xammal-həlledici nisbəti 1:10 və fırlanma sürəti 3200 dövr/dəq istifadə edilərək 26 °C-də 7 dəqiqə ərzində yüksək sürətli ekstraksiya keyfiyyət, antimikrob aktivliyi və uzunmüddətli stabillik baxımından ən uyğun ekstraktı verdi. Optimallaşdırılmış fitokompozisiya, minimum inhibitor konsentrasiyası 0,25 ml olmaqla Staphylococcus aureus və Escherichia coli-yə qarşı açıq antimikrob aktivliyi nümayiş etdirdi, Candida albicans-ın tam inhibisyonu isə 0,50 ml-də əldə edildi. Ekstrakt həmçinin DPPH analizində 1,58 mq/ml IC50 dəyəri ilə güclü antioksidan aktivlik nümayiş etdirdi. Uzunmüddətli stabillik tədqiqatları göstərdi ki, optimallaşdırılmış ekstrakt tünd şüşə qablaşdırmada saxlanıldıqda 24 aya qədər sabit qalıb. Rutin və evgenol tərkibində, quru qalıqda və pH-da yalnız kiçik dəyişikliklər müşahidə edildi, plastik qablarda saxlama isə nəzərəçarpacaq dərəcədə fiziki-kimyəvi pisləşməyə səbəb oldu. Optimallaşdırılmış ekstraktın HET-CAM analizində qıcıqlanmayan olduğu və qıcıqlanma indeksinin 2,45 ± 0,35 olduğu aşkar edilmişdir. Ümumilikdə, hazırlanmış fitokompozisiya güclü antimikrob və antioksidant aktivliyi yaxşı stabillik və əla tolerantlıqla birləşdirmişdir. Bu tapıntılar optimallaşdırılmış fitoekstraksın topikal əczaçılıq və kosmetik formulaların hazırlanması üçün perspektivli aktiv tərkib hissəsi kimi xidmət edə biləcəyini göstərir.