Çarlık Rusya’sı Döneminde Bakü Petrolü ve Onun Gelişiminde Yerli ve Yabancı Sermayecinin Rolü

XIX. yüzyılda Azerbaycan’da petrol sanayisinin gelişimi, ülkenin ekonomik, sosyal ve sanayi yapısında önemli değişikliklere yol açmıştır. Özellikle Bakü ve Abşeron bölgesindeki zengin petrol yatakları, Çarlık Rusya’sının bölgedeki hâkimiyetinden sonra giderek daha fazla önem kazanmıştır. Başlangıçta uygulanan iltizam sistemi petrol üretiminin gelişmesini ve yeni tekniklerin kullanılmasını sınırlandırmış, ancak 1872 yılında bu sistemin kaldırılmasıyla petrol sahalarının özel girişimcilere açılması sektörün gelişiminde yeni bir dönem başlatmıştır. Bu süreçte Rus ve Azerbaycanlı girişimcilerin yanı sıra Nobel kardeşleri ve Rothschildler gibi yabancı sermaye grupları da Bakü petrol sektörüne önemli yatırımlar yapmıştır. Yabancı sermayenin bölgeye girişiyle birlikte sondaj yöntemleri, buhar makineleri, petrol boru hatları, demiryolu taşımacılığı ve tanker gemileri gibi yeni teknolojiler kullanılmaya başlanmış, petrol üretim kapasitesi kısa sürede önemli ölçüde artmıştır. Bunun sonucunda Bakü, XIX. yüzyılın sonlarında Rusya’nın ve dünyanın en önemli petrol üretim merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Bununla birlikte, petrol sektörünün gelişiminde yerli sermayenin de önemli bir yeri olmuştur. Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Şemsi Esedullayev ve Murtuza Muhtarov gibi Azerbaycanlı girişimciler petrol sektörünün yanı sıra farklı sanayi ve ticaret alanlarına da yatırım yapmışlardır. Bu çalışma, XIX. yüzyılda Azerbaycan petrol sanayisinin gelişimini Çarlık Rusya’sının politikaları, yabancı sermayenin bölgeye girişi ve yerli girişimcilerin faaliyetleri çerçevesinde ele almaktadır. Petrol üretimindeki hızlı artışın yalnızca ekonomik bir gelişme olmadığı, aynı zamanda Bakü’nün sanayileşmesini hızlandırdığı ve bölgede yeni sosyal ve ekonomik ilişkilerin ortaya çıkmasına zemin hazırladığı sonucuna ulaşılmıştır.