SUG‘ORILADIGAN O‘TLOQI TUPROQLARDA UGLEROD (SOC) ZAHIRASI VA UNING IQLIM BARQARORLIGINI TA’MINLASHDAGI AHAMIYATI

Ushbu maqolada sug‘oriladigan o‘tloqi tuproqlarda tuproq organik uglerodi (SOC — Soil Organic Carbon) zahirasining shakllanishi, uning tuproq unumdorligi va iqlim barqarorligini ta’minlashdagi ekologik ahamiyati ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilingan. Sug‘orish rejimi, tuproqning mexanik tarkibi, organik qoldiqlarning tuproqqa qaytarilishi, organik o‘g‘itlardan foydalanish, sho‘rlanish va agrotexnik tadbirlarning SOC dinamikasiga ta’siri yoritilgan. Markaziy Osiyo tuproqlarida 0–30 sm qatlamdagi tabiiy tuproq organik uglerodi zahirasi 20,17±4,03 Pg C deb baholangan bo‘lib, yer foydalanishidagi o‘zgarishlar natijasida ushbu zahiraning sezilarli qismi yo‘qotilgan [1]. O‘zbekistonning sug‘oriladigan hududlarida, xususan Farg‘ona vodiysida o‘rganilgan tuproqlarda organik uglerod miqdori 0,37–0,81% oralig‘ida qayd etilgan [2]. Global meta-tahlil natijalari sug‘orish qishloq xo‘jaligi tuproqlarida SOC zahirasini o‘rtacha 5,9% ga oshirishi mumkinligini, eng katta o‘sish esa qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil hududlarning ustki qatlamlarida kuzatilishini ko‘rsatgan [3]. Shu bilan birga, sug‘orishning o‘zi SOC to‘planishini kafolatlamaydi; suv rejimi, sho‘rlanish, tuproq teksturasi va boshqaruv tizimi hal qiluvchi omillar hisoblanadi. Tadqiqot natijalari sug‘oriladigan o‘tloqi tuproqlarda SOC zahirasini oshirish uchun organik moddalarning tuproqqa qaytarilishi, o‘simlik qoldiqlarini saqlash, qoplovchi ekinlardan foydalanish, eroziyani kamaytirish va suvni oqilona boshqarish kompleks tizim sifatida qo‘llanishi lozimligini ko‘rsatadi.