Türkiye’de bölgesel sağlık hizmet sunumu profilleri: İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması-1 düzeyinde çok boyutlu ölçekleme ve kümeleme analizi

Amaç: Bölgesel sağlık eşitsizlikleri, Türkiye’de sağlık sisteminin etkililiği ve adil kaynak dağılımı açısından önemini korumaktadır. Bu çalışma, Türkiye’deki sağlık hizmetlerini 12 İBBS‑1 (İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması-1) düzeyinde çok boyutlu biçimde inceleyerek bölgesel farklılıkları ortaya koymayı amaçlamaktadır.Yöntemler: Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve T.C. Sağlık Bakanlığı’nın 2024 yılına ait açık erişimli resmî istatistiklerinden elde edilen 52 gösterge, Çok Boyutlu Ölçekleme (MDS) ve K‑means kümeleme yöntemleriyle analiz edilmiştir. Tüm değişkenler z‑skoru ile standartlaştırılmış, Öklid mesafesi kullanılarak bölgeler arası benzerlikler değerlendirilmiştir.Bulgular: MDS analizinde elde edilen stress değeri 0,08 olup, modelin iki boyutlu uzayda güvenilir temsili sağladığı tespit edilmiştir. Birinci boyut toplam varyansın %36,90’ını açıklamış ve diş hekimi, uzman hekim, MR cihazı gibi sağlık kaynak yoğunluğu göstergeleriyle güçlü pozitif korelasyon göstermiştir. İkinci boyut ise %24,55’lik varyans açıklama gücüyle birinci basamak hizmetlere erişim ve kullanım düzeyini temsil etmiş; antenatal bakım, gebe ve bebek izlem oranları gibi değişkenlerle negatif korelasyon sergilemiştir. Kümeleme analizi sonucunda bölgeler üç ana kümeye ayrılmıştır: yüksek kaynak yoğunluğuna sahip Batı bölgeleri, birinci basamak hizmetlere erişimde başarılı Karadeniz bölgeleri, hem kaynak hem erişim açısından dezavantajlı Doğu ve Güneydoğu bölgeleri. Bulgular, Sağlıkta Dönüşüm Programı sonrası genel iyileşmelere rağmen doğu‑batı eksenindeki tarihsel uçurumun ve metropollerdeki erişim krizinin sürdüğünü ortaya koymaktadır.Sonuç: Çalışmanın güçlü yanları arasında kapsamlı veri seti ve çok boyutlu yöntemlerin kullanımı yer alırken; kısıtlılıkları 12 İBBS-1 bölgesi ile sınırlı örneklem, toplulaştırmanın alt bölge farklılıklarını gizleyebilmesi ve çalışmanın kesitsel tasarımı nedeniyle nedensel çıkarım yapılamamasıdır. Sonuç olarak, bu çalışma bölgesel sağlık politikalarının ihtiyaç odaklı ve adil biçimde yeniden şekillendirilmesine katkı sağlayabilecek kanıtlar sunmaktadır.