Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât'ında Mitsel Yapı ve Halk Ritüelleri

Bu çalışma, Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât adlı eserinde yer alan mitsel unsurlar ile Anadolu halk kültüründe sürdürülen mevlid ritüelleri arasındaki ilişkiyi halkbilimi bağlamında incelemektedir. Çalışmanın amacı, eserdeki Nur-ı Muhammedî, kutsal doğum, göğe yükseliş, hayat ağacı, su, ışık, koku ve bereket motiflerinin Türk mitolojisi ve halk inanışlarındaki sembolik karşılıklarını belirlemek; bu unsurların doğum, sünnet, evlilik ve ölüm çevresinde gerçekleştirilen mevlid uygulamalarında nasıl yeniden üretildiğini ortaya koymaktır. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş; Vesîletü’n-Necât ile ilgili literatür doküman incelemesi ve karşılaştırmalı metin çözümlemesi yoluyla değerlendirilmiştir. İnceleme sürecinde Mircea Eliade’nin kutsal zaman ve mit, Carl Gustav Jung’un arketip ve kolektif bilinçdışı, Arnold van Gennep’in geçiş ritüelleri yaklaşımlarından yararlanılmıştır. Bulgular, eserdeki nur, mucizevi doğum, kutsal içecek, göksel yolculuk ve kozmik ağaç motiflerinin Anadolu’daki kıyam, şerbet ve şeker dağıtma, gül suyu serpme, kandil yakma, okunmuş su içirme ve geçiş dönemlerinde mevlid okutma uygulamalarıyla işlevsel ve sembolik ilişkiler kurduğunu göstermektedir. Ayrıca örtü, kandil, gülaptan ve mevlid cüzü gibi maddi kültür unsurlarının kutsal anlatının gündelik yaşamda görünürleşmesini sağladığı belirlenmiştir. Sonuç olarak Vesîletü’n-Necât, yalnızca dinî-edebî bir metin değil, kolektif belleği canlı tutan ve kutsal anlatıyı ritüel pratiklere dönüştüren yaşayan bir kültürel miras unsuru olarak değerlendirilmektedir. Bu yönüyle eser, İslamî anlatı ile Türk halk kültürünün tarihsel katmanları arasındaki sürekliliği de görünür kılmaktadır.