Rei Vindicatio’da Davalının Dava Konusu Eşya Üzerinde Yaptığı Masraflara İlişkin Hukuki İmkanları

Roma hukukunda haksız zilyede yöneltilen rei vindicatio’da, davalının belli şartlar altında eşya üzerinde yaptığı masraflara ilişkin taleplerde bulunabileceği kabul edilmiştir. Talep edilebilir masrafların belirlenmesinde, masrafların türlerine ilişkin temel bir ayrımdan yararlanılmıştır. Davalının eşyaya yönelik masrafları; zorunlu masraflar, faydalı masraflar ve lüks masraflar olmak üzere üçe ayrılmıştır. Bu masrafların talep edilip edilemeyeceğine yönelik esaslar Klasik devir ve Post-Klasik devre ilişkin metinlerde, haksız zilyedin iyiniyetli olup olmaması göz önünde bulundurularak belirlenmiş ve istisna teşkil eden durumlarla birlikte açıklanmıştır. Bu çerçevede şartları mevcut ise davalıya tanınan iki temel hukuki yol; exceptio doli ileri sürerek masraflar ödeninceye kadar retentio imkanından yararlanmak ve eşyaya zarar vermeyecek şekilde ius tollendi’yi kullanmaktır. Retentio, haksız zilyedin iyiniyetli olup olmadığı göz önünde bulundurularak talep etmesine izin verilen masrafların davacı tarafından ödenmesine kadar eşyayı davacıya vermekten kaçınabilme imkanı tanırdı. Exceptio doli ile ileri sürülebildiği için usul hukuku kurallarına uygun şekilde formula usulünde in iure aşamasında, cognitio extra ordinem usulünde ise yargılamanın her aşamasında ileri sürülmesine izin verilmiştir. Post-Klasik devirde haksız zilyedin eşya üzerinde yaptığı masraflara yönelik menfaatlerini daha fazla koruyan düzenlemeler yapılmıştır. Kötüniyetli haksız zilyedin zorunlu masrafları talep edebilmesine ve hem iyiniyetli hem de kötüniyetli haksız zilyetlerin eşyaya zarar vermeyecek şekilde ius tollendi’den yararlanabilmesine izin verilmiştir. Diğer yandan kötüniyetli haksız zilyetler arasında yer alan hırsızların ve yağmacıların zorunlu masrafları dahi talep etmesine izin verilmemiş, bununla birlikte şartları mevcut olduğu takdirde ius tollendi’yi kullanmalarına izin verilmiştir.