TEZLATKICHLARDA HOSIL QILINGAN 10–100 MEV ENERGIYALI PROTON DASTALARINING MODDA BILAN O'ZARO TA'SIRI: ENERGIYA YO'QOTISHI VA ZARRACHA YUGURISH MASOFASINING NAZARIY TAHLILI

Ushbu maqolada tezlatkichlarda hosil qilinadigan 10–100 MeV energiyali proton dastalarining modda bilan o'zaro ta'siri nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Protonlarning muhitda energiya yo'qotishining asosiy mexanizmlari — atom elektronlarini ionlashtirish va qo'zg'atish, atom yadrolari bilan elastik sochilish hamda noelastik yadro reaksiyalari — yoritiladi. Zaryadlangan og'ir zarrachalarning moddadagi o'rtacha energiya yo'qotishini tavsiflaydigan Bethe–Bloch tenglamasining fizik mazmuni tahlil qilinadi. Protonning yugurish masofasi boshlang'ich energiyaga, muhitning zichligiga va tarkibiga bog'liq ekani ko'rsatiladi. Suv muhitida 10–100 MeV energiyali protonlarning uzluksiz sekinlashish yaqinlashuvi bo'yicha yugurish masofalari baholandi. Natijalarga ko'ra, proton energiyasi 10 MeV dan 100 MeV gacha oshganda uning suvdagi taxminiy yugurish masofasi 0,12 sm dan 7,70 sm gacha ortadi. Proton energiyasi kamayishi bilan ionlashtirish qobiliyatining ortishi natijasida Bragg cho'qqisi shakllanadi. Olingan natijalar proton terapiyasi, radiatsion dozimetriya, radioizotoplar ishlab chiqarish va nishon materiallarini tanlash masalalarida amaliy ahamiyatga ega.