Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz

Yazılım ağırlıklı “fly-by-wire” uçuş kontrol sistemleri, yüksek sertifikasyon ve geliştirme güvencesi süreçlerinden geçirilerek tasarlansa da, nadir çevresel etkiler, yazılım sınır koşulları ve operasyonel etkileşimler bazı emniyet risklerinin ancak operasyon sırasında ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. Bu çerçevede bu çalışma, “Airbus A320 Elevator Aileron Computer (ELAC)” sistemi arızalarını detaylı olarak ele almakta ve tasarım güvencesi, operasyonel emniyet performansı ile sürekli uçuşa elverişlilik arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Analiz, 2025 yılında ABD’de meydana gelen spesifik bir hava aracı emniyeti olayının hemen ardından EASA tarafından acil kodlu bir uçuşa elverişlilik direktifinin (EASA AD No. 2025-0268-E) yayımlanması ve bu olaya ilişkin Avrupa Birliği Havacılık Emniyeti Ajansı (EASA) ile ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA) tarafından gerçekleştirilen müteakip düzenleyici faaliyetlerden hareketle yapılandırılmıştır. Çalışma, birbirini tamamlayan üç analitik boyutu bir araya getirmekte olup bunlar sırasıyla Airbus “fly-by-wire” anomalilerine ilişkin “NASA Havacılık Emniyeti Raporlama Sistemi (ASRS)” raporlarının yapılandırılmış değerlendirmesi, söz konusu acil uçuşa elverişlilik direktifini tetikleyen olayın vaka temelli analizi ve bahse konu olguya yönelik Sistem Teorik Süreç Analizi (STPA) ile İsviçre Peyniri (Swiss Cheese) modeli kullanılarak gerçekleştirilen sistem emniyeti değerlendirmesidir. Bulgular, hava aracı sertifikasyonunun emniyetin nihai ve değişmez kanıtı olarak değil, operasyonel veriler, olay incelemeleri, düzeltici faaliyetler ve tasarım iyileştirmeleriyle sürekli olarak beslenen uçuşa elverişlilik yönetimi döngüsünün temel bir unsuru olarak görülmesi gerektiğini göstermektedir. Sonuç olarak, çalışma ELAC vakası üzerinden yazılım yoğun aviyonik sistemlerde sürdürülebilir emniyetin ancak tasarım varsayımlarının operasyonel öğrenme yoluyla düzenli biçimde sınanması ve gerektiğinde güncellenmesiyle sağlanabileceğini ileri sürmektedir.