Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Yer Alan Atasözlerinde Eksiltili Yapılar

Bu çalışma, 11. yüzyılda Kâşgarlı Mahmûd’un kaleme aldığı Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alan atasözlerinde görülen eksiltili yapıları incelemektedir. Toplumların ortak hafızasını ve kültürel genetiğini taşıyan atasözleri, az sözle çok şey ifade etmeleri bakımından yoğun anlam özellikleriyle dikkat çeker. Bu yoğun ifadelerde eksilti, dilin en az çaba ilkesine dayalı bir yapı olarak ortaya çıkar. Konuşur, bağlam içinde kolayca çıkarılabilecek veya tahmin edilebilecek unsurları söylemden düşürür; ancak bu durum anlamı zedelemez. Çalışma kapsamında, Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki atasözleri morfolojik eksilti, görevli kelime düzeyinde eksilti, kelime grubu eksiltisi ve öge eksiltisi açısından incelenmiştir. Bu sınıflandırma doğrultusunda atasözlerinde eksiltili yapıların hangi dil düzeylerinde ortaya çıktığı, bağlam aracılığıyla nasıl tamamlandığı ve anlam bütünlüğüne nasıl katkı sunduğu ele alınmıştır. İnceleme sırasında atasözlerinin hem biçimsel kuruluşu hem de anlam örgüsü dikkate alınmış; eksiltili unsurların metin içi bağlam, sözdizimsel yapı ve anlam ilişkileri çerçevesinde değerlendirilmesine özen gösterilmiştir. Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki eksiltmeler, yalnızca birer biçimsel özellik değil; aynı zamanda Türk dilinde “en az çaba” kuralını yansıtan ifade ekonomisini, bağlamsal anlam üretimini ve zihinsel dil kullanımını yansıtan bir dil bilinci göstergesidir. Çalışma bu yönüyle Türkçedeki eksiltili yapıların sınıflandırılma çalışmalarına katkı sunmayı amaçlamaktadır.