Sosyal Bilimler Yapay Zekâyı Keşfediyor (mu?): Türkiye'deki Lisansüstü Tezlerin Betimsel Görüntüsü ve Sosyoloji Odaklı İçerik Analizi

Yapay zekâ (YZ), insan bilişini gerektiren görevleri geleneksel yöntemlerin çok ötesinde bir hızla gerçekleştirerek çağdaş toplumların belirleyici bir unsuru hâline gelmektedir. Teknolojik ilerleme toplumsal yaşamdaki dönüşümü de giderek daha fazla şekillendirirken, YZ ile etkileşim artık sosyal bilimciler için disipliner bir zorunluluk hâline gelmiştir. Bu çalışma, YZ’nin Türkiye’deki sosyal bilimler ve özellikle sosyoloji alanındaki akademik yansımalarını betimleyici bibliyometrik ve nitel içerik analizi yöntemleriyle incelemektedir. Araştırma veri seti, YÖK-Tez veri tabanından "yapay zekâ" anahtar kelimesiyle seçilen 375 lisansüstü tezden oluşmaktadır bu tezlerin 10'u doğrudan sosyoloji anabilim dalında hazırlanmıştır. Akademik üretimde küresel eğilimlerle uyumlu olarak 2018 yılı temel bir kırılma noktası teşkil etmektedir. Sosyoloji disiplininin YZ araştırmalarına katılımı %1,4 ile sınırlı ve gecikmeli olmuştur. 10 sosyoloji tezine ait 1.640 kaynağın içerik analizi, %54,3 oranında Batı merkezli teorik referansların hâkim olduğunu ve yüksek düzeyde bir kavramsal bağımlılık yaşandığını ortaya koymaktadır. Türk yazarlara yapılan atıflar çoğunlukla teknik ve tanımsal düzeyde kalırken, yabancı teorisyenlerden en sık Zygmunt Bauman ve Ulrich Beck’e başvurulmaktadır. YZ sıklıkla "risk toplumu", "dijitalleşme" ve "yabancılaşma" kavramlarıyla ilişkilendirilerek bir analiz nesnesi olarak konumlandırılmakta yalnızca iki çalışmada sosyal aktör (fail) olarak ele alınmaktadır. İki doktora tezi özgün kavramlar üreterek öne çıksa da genel örüntü uygulayıcı ve uyarlayıcı niteliktedir. Araştırma, Türk sosyolojisinin YZ’ye yönelik mesafeli duruşunu aşarak daha eleştirel ve kavramsal açıdan üretken bir yaklaşım benimsemesi gerektiğini savunmaktadır.