Algoritmik Kolonyalite ve Epistemik Otoritenin Dönüşümü: Yapay Zekâ Çağında Bilginin Sömürgeleştirilmesi

Yapay zekâ sistemleri bilgi üretiminde ve dolaşımında giderek artan bir otorite kazanmaktadır, ancak bu otoritenin epistemolojik temelleri yeterince sorgulanmamıştır. Bu çalışma, algoritmik kolonyalite kavramı çerçevesindeki tartışmaları sosyoteknik çıktılardan epistemolojik girdiler alanına taşıyarak postkolonyal epistemoloji ile yapay zekâ çalışmaları arasındaki diyaloğu derinleştirmeyi amaçlamaktadır. Çalışma bu doğrultuda Quijano'nun iktidarın kolonyalitesi, Santos'un abissal düşüncesi ve Mignolo'nun epistemik itaatsizliği kavramlarını yeniden yorumlamaktadır. Algoritmik kolonyalite birbirini besleyen üç düzlemde işlemektedir. Epistemolojik düzlemde neyin bilgi sayılacağına karar verilmekte, siyasal-ekonomik düzlemde bu kararın kimin çıkarına işlediği belirlenmekte, soykütüksel düzlemde ise süreç yüzyıllara uzanan bir epistemik otorite zincirine bağlanmaktadır. Çalışma bu işleyişi dört eksende çözümlemektedir. Kavramsal eksende Ricaurte'nin işaret ettiği epistemolojik girdiler katmanını eğitim verisi, değerlendirme metrikleri ve model mimarisi olmak üzere üç mekanizma üzerinden sistematik bir çerçeveye oturtmakta, analitik eksende veri sömürgeciliği ile bilişsel proleterleştirmeyi aynı sürecin iki yüzü olarak tek çerçevede birleştirmekte, soykütüksel eksende din, bilim ve algoritma arasındaki epistemik otorite transferini izlemekte, normatif eksende bilgi ekolojileri, kozmoteknik ve ilişkisel etiği çoğulcu bir zeminde tartışmaktadır. Çalışmanın merkezi alegorisi olan model çöküşü, yani kendi çıktısıyla eğitilen modellerde marjinal örüntülerin yitmesi, algoritmik bilgi üretiminin kendi epistemik sınırları içinde bile sürdürülemez olduğunu göstermektedir. Bu sorun teknik düzeltmeyle giderilemediğinden yapay zekâ etiğinin yanlılık-adalet paradigmasının ötesine, epistemolojik bir zemine taşınması gerekmektedir.