Arkeolojik Veriler Işığında Türk Sanatında Sfenks Figürünün Cinsiyet İmgeleri

Millî ve kültürel belleği yansıtan sembolik figür ve motifler, somut olmayan kültürel mirasın temel bileşenleri arasında yer almaktadır. Bu figürlerden olan sfenks, tarihin eski çağlarına dek uzanan görünümü ve mistik anlamlarıyla öne çıkan mitolojik bir yaratıktır ve Anadolu’dan Mezopotamya’ya uzanan geniş bir coğrafyada, farklı dönem ve milletlerin sanatlarında çeşitli tip ve cinsiyet özellikleri ile yer almıştır. Sfenks figürünün bu toplumlarda üslup özellikleri, cinsiyeti ve taşıdığı anlamlar üzerine çeşitli araştırmalar yapılmasına rağmen figürün İskitler ile başlayıp onları takip eden Türk devletleri tarafından benimsenen kullanımına ilişkin cinsiyet odaklı bir çalışmaya rastlanmamaktadır. Bu çalışmada incelenen sfenks figürleri, cinsiyetin yorumlanmasına imkân sağlayan ikonografik unsurlar barındıran örnekler arasından seçilmiştir. Türk sanatında kullanılan sfenks, cinsiyet özellikleri, fiziksel ögeleri, mitolojik bağlamı ve ilgili diğer disiplinlerle kurulan bağlar üzerinden incelenmiştir. Analiz sürecinde figürler, anatomik yapılarının yanı sıra başlık, giysi, takı gibi unsurları ile değerlendirilmiş böylece figürün cinsiyetinin belirlenmesinde hem biçimsel hem de sembolik göstergeler esas alınmıştır. Tüm bu veriler incelendiğinde Türk sanatında kullanılan sfenks figürünün cinsiyetinin dişi/kadın olabileceği kanısına varılmıştır.