Türkistan Tarihi Projesi: Zeki Velidi Togan’ın Eserine Bir Bakış

Zeki Velidi Togan’ın Bugünkü Türkistan ve Yakın Mazisi (Kahire, 1929-1940) kitabı, büyük âlimin bașlıca eserlerindendir. Makalemizin amacı bu eserin arka planı incelemektir. Sonuçlar şöyledir: 20. yüzyıl başlarında Türkistanlı aydınlar arasında milli uyanış hareketleri başladığı sırada “Türkistan tarihine olan ihtiyaç” fikri ortaya çıkmıştır. Bu cereyan milli bir proje özelliği taşıyordu. Asıl mesele bunu kimin yazacağı idi. Bu işte en çok ümid edilen yazar, Türk ve Tatar Tarihi (Kazan, 1912) eseriyle ün kazanan Ahmed Zeki Velidi idi ki kendisi de bunu kabul etmiştir. Türkistan tarihi projesinin birinci ürünü olarak Muhtar Bekir tarafından hazırlanan ders kitabı hem Türkistan’ın tarihini hem de coğrafyasını içine alacak şekilde yayımlandı (Taşkent, 1918). Ancak 1920’lerde Sovyet rejimi altında Türkistan tarihi projesi sürdürülemez hale gelirken bunun yerine Türkistan tarihinin Sovyet yorumu ortaya çıktı.Bu yorumu kaleme alacaklar arasında Zeki Velidi’nin eski dostlarından Pulat Saliyev de vardı. Bu durumda Zeki Velidi de Sovyet versiyonundan kesin olarak daha farklı bir Türkistan tarihi yazma ihtiyacını fark etmiş olmalı idi. Bu da Bugünkü Türkistan kitabını yazmasının diğer bir sebebi olabilir. Böylece ortaya çıkan eserle, V. V. Barthold’un Türkistan’ın Kültürel Hayatının Tarihi kitabındaki boşluk fazlasıyla dordurulmakta ve 1913’te Türkistanlı aydınların ümit etmiş olduğu “mükemmel Türk Türkistan tarihi” gerçekleştirilmiş bulunmakta idi.