Türkmen (Afganistan) Halılarında Kullanılan Nakış ve Desen Adlarının Dil Özellikleri

Binlerce yıllık geçmişi olan Türk halı sanatı içerisinde Türkmen halılarının çok özel bir yeri vardır. Atalarının bozkır hayatındaki hayvancılığa dayalı göçerevli yaşamında giyecek ve barınma ihtiyacını karşılamak için ortaya çıkan dokumacılığı millî bir sanata ve gelir kaynağına dönüştüren Türk boylarından biri de Türkmenlerdir. Türkmenlerin, bağımsız bir Türk devleti olan Türkmenistan dışında en kalabalık olarak yaşadıkları ülke Afganistan’dır. Büyük bir kısmı Ersarı boyuna mensup olan Afganistan Türkmenlerinin temel geçim kaynaklarından biri de halı dokumacılığıdır. Afganistan’da Türkmen kadınlar tarafından geleneksel yöntem ve araçlarla da dokunan halılar; sadece nakışları, desenleri, kompozisyonları ve renkleriyle değil, aynı zamanda adlarıyla da dikkat çekmektedir. Türkmen halılarında kullanılan nakış ve desenlerin Türkmen Türkçesinin geniş söz varlığından ve dil bilgisi özelliklerinden yararlanılarak adlandırıldığı, doğrudan Afganistan’daki Türkmen dokuyuculardan derlenen söz varlığından anlaşılmaktadır. Dokuma sürecinin geleneksel yöntemlerle sürdürülmesi bu süreçte kullanılan Türkmen Türkçesi söz varlığının geçmişten günümüze kadar taşınmasını sağlamıştır. Bu söz varlığı içerisinde nakış ve desen adlarının özel bir yeri bulunmaktadır. Türkmenlerin duygu ve düşüncelerinin, yünlerden oluşturulan renk renk iplikler kullanılarak biçimlendirilmesiyle oluşan nakış ve desenler, anlam yüklü birer kültürel gösterge olmaları nedeniyle binlerce yıllık Türk tarihinin görsel bir dili durumundadır. Bu biçimlerin adlandırılmasıyla birer “dil göstergesi”ne dönüşmüşlerdir. Nakış ve desen adları olarak ifade edilen bu göstergeler, birer dil birimi olarak farklı yapı özelliklerine sahiptir. Bu çalışmada Afganistan Türkmenleri tarafından kullanılan nakış ve desen adları belirlenmiş ve Türkmen Türkçesinin söz varlığı içerisinde çok özel bir yere sahip olan bu adlar “basit” ve “birleşik” olmak üzere sınıflandırılarak incelenmiştir. Bu incelemede nakış ve desen adlarını oluşturan sözcüklerin Türkmen Türkçesindeki anlamları da belirlenmeye çalışılmıştır.