Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi Işığında Denizdeki Göçmen ve Mültecilere İlişkin Uluslararası Düzenlemeler ve Hukuk Boşlukları

Bu makale, deniz yoluyla düzensiz olarak göç eden göçmen ve mültecilerin uluslararası deniz hukuku, özellikle de 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) kapsamında sahip olduğu hukuki korumayı ve devletlerin bu konudaki yükümlülüklerini incelemektedir. Son yıllarda seyrüsefer güvenliği bulunmayan bot ve gemilerle denize açılan düzensiz göçmen sayısındaki büyük artış, denizde kaybolma ve ölüm vakalarını önemli bir boyuta taşımıştır. Bu can kayıpları sadece denizin zorlu koşullarından değil, devletlerin ve gemi kaptanlarının arama ve kurtarma yükümlülüklerini ihmal etmelerinden de kaynaklanmaktadır. Dahası, bu tehlikeli yolculuklar esnasında kırılgan durumdaki göçmen ve mülteciler; göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti gibi sınır aşan örgütlü suçların doğrudan hedefi haline gelmektedir. Bu çalışmada, BMDHS hükümlerinin arama ve kurtarma yükümlülüğü, insan ticareti ve göçmen kaçakçılığı bağlamında denizdeki göçmenleri korumada neden yetersiz kaldığı sorusuna odaklanılmakta ve etkili bir korumanın nasıl sağlanabileceği tartışılmaktadır. Bu çerçevede, Sözleşme’nin 98. Maddede yer alan yardım etme ödevinin temelini teşkil eden ‘tehlike’ ve ‘güvenli yer’ gibi kavramların tanımlanmadığı ve kapsamlarının muğlak bırakıldığı ortaya konmaktadır. Yükümlülüklerin esnetilmesinin yanı sıra, devletlerin ve gemi kaptanlarının sorumluluklarını ihlal etmeleri durumunda başvurulacak yaptırım ve tazminat mekanizmalarının bulunmaması, normatif bir koruma boşluğu yaratmaktadır. Çalışmada ayrıca, devletlerin göçmen kaçakçılığı ve insan ticaretiyle mücadelede iç sular, kara suları, bitişik bölge ve açık deniz gibi farklı deniz yetki alanlarında sahip olduğu müdahale ve cezai uygulama yetkileri incelenmiştir. BMDHS’nin mülteci ve göçmen odaklı doğrudan koruma normları içermediği saptandığından, tespit edilen eksikliklerin giderilmesi amacıyla insan hakları ve sınıraşan suçlar hukukuna ilişkin tamamlayıcı uluslararası sözleşmelere başvurulmuştur. Sonuç olarak, bu hukuki boşlukların diğer uluslararası mekanizmalarla giderilmesinin yanı sıra, BMDHS’nin de yaşayan bir enstrüman olarak kabul edilip çağın ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde yorumlanması gerektiği kanaatine varılmıştır.