İsviçre Federal Mahkemesinin 15/01/2024 Tarihli Kararı Çerçevesinde Zorunlu Geçit Hakkına İlişkin Bir Değerlendirme

Zorunlu geçit hakkı hem İsviçre hem de Türk hukuk sistemlerinde taşınmaz maliklerinin komşuluk ilişkileri bağlamında ileri sürebileceği istisnai nitelikte bir aynî haktır. Buna göre genel yola çıkmak için yeterli geçidi bulunmayan malik, zorunlu geçit hakkı ile en az zarar vereceği komşu veya komşularından tam bir bedel karşılığında kendisine geçit irtifakı tanımasını isteme hakkına sahiptir. Bu hakkın kullanımı hem kamu yararı hem de bireysel mülkiyet hakkı arasında denge kurmayı gerektirir. Zira zorunlu geçit hakkı, niteliği gereği yalnızca mülkiyet hakkı ile değil, aynı zamanda komşuluk hukuku ile de yakın bağlantı ve etkileşim içindedir. İsviçre Medeni Kanun’u (CC m 694) ve Türk Medeni Kanunu’nda (TMK m 747) yer alan düzenlemeler geçit ihtiyacını karşılamak amacıyla benzer çerçevelerde oluşturulmuştur. Ancak bilhassa geçit hakkına dayanak teşkil eden zorunluluk bakımından malik kusurunun etkisi, bu etkinin mirasçılara geçip geçmeyeceği sorunu, tescil işleminin zorunlu geçit hakkına ilişkin etki anı ve bunun sonuçlarına ilişkin hususlar önem taşımaktadır. Bu nedenle belirtilen hususların ayrı ayrı değerlendirilmesi isabetli görülmüştür. Nitekim geçit hakkına ilişkin ihtiyaç halinin, malik tarafından bizzat yaratılması durumunda zorunlu geçit hakkı uygulama alanı bulamaz. Buna karşılık aynı durumun mirasçılar üzerindeki etkisi ise tartışmaya açıktır. Bu çalışmada, İsviçre Federal Mahkemesi’nin 15/01/2024 tarihli ve 5A_307/2023 sayılı kararı esas alınarak zorunlu geçit hakkı bakımından malik kusurunun neleri kapsadığı ve bu kusurun mirasçılar üzerindeki etkileri ile hakkın tesciline ait doktrin ve yargı kararlarındaki önemli hususlar birlikte değerlendirilmektedir.