Sürgün ve İskân Arasında Bir Osmanlı Limanı: 1864 Büyük Kafkas Göçünde Samsun’daki Durum ve Kriz Yönetimi

1864 yılında Rusların, Kafkasya’daki direnişi kırarak burada yer alan halkları zorla sürgün etmesi ile başlayan kitlesel göç her bakımdan büyük dramların yaşanmasına neden oldu. Ruslara karşı uzun ve yorucu bir bağımsızlık mücadelesinden yenik çıkan Kafkasyalılar bu kez de vatanlarından sürgün edilmenin zorluklarıyla yüzleşmek zorunda kaldı. Kafkasyalılar açısından vatanlarından ayrılmaları ve Osmanlı ülkesine sığınmaları arasında geçen süreç bir o kadar yıkıcı ve ölümcül olmuştur. Diğer taraftan yüzbinlerce Kafkasyalının vatanlarını terk ederek Osmanlı Devleti’ne sığınması devleti daha öncekilerle mukayese edilmeyecek bir insan seli ile karşı karşıya bıraktı. Göçmenlerin hareket noktasına yakın olmaları nedeniyle Trabzon ve Samsun limanları göçmenlerin Osmanlı topraklarına giriş yaptıkları ana limanlar oldu. Ancak çok sayıda göçmenin yeterli imkânlar ile donatılamayan bu limanlara yığılmaları hem kendileri hem de yerli halk için çok ciddi sorunları da beraberinde getirdi. Yaklaşık bir yılı aşan bu zorlu göç sürecinde yaşananları ve sürecin nasıl idare edildiğini Trabzon ve Samsun özelinde dönemin kaynakları üzerinden ayrıntılarıyla incelemek mümkündür.