bak- Fiili ve baktım/baktın/baktı (ki) Bitimli Yapısının Söylem Belirleyici İşlevi

Fiillerle ilgili sınıflandırmalarda yaygın olarak mental fiiller başlığı altında değerlendirilen algı veya duyu fiilleri, göndergesel anlamlarının yanı sıra farklı yan anlamlar da kazanmıştır. Çok anlamlılık özelliği gösteren bu fiiller, kavramsal metaforlar aracılığıyla zihinsel ve duygusal süreci temsil eden eylemleri de ifade eder. Algı fiillerinin özellikle bilişsel alanda kazandığı metaforik anlamlar farklı dillerde de gözlemlenebilen evrensel ortaklıklar taşır. Türkçedeki görme fiillerinden bak- fiili de fiziksel algıyı ifade eden anlamının ötesine geçerek aynı zamanda “anlamak, bir şeyin farkına varmak” biçiminde bilişsel anlam alanına gelişmiştir. Metaforlaşma süreci sonunda görülen anlamsal genişlemelerle birlikte bu fiiller iletişimsel düzeyde bazı pragmatik işlevler de kazanmıştır. Bu çalışmada, bak- fiilinin görülen geçmiş zaman çekimi ve ki bağlacıyla kurulan baktım/baktın/baktı (ki) yapısının söylemde ortaya çıkan kullanımları ve işlevleri incelenmiştir. Genellikle cümle başında görülen bu yapının, derlemden elde edilen veriler aracılığıyla konuşucunun zihinsel süreçlerini ve farkındalıklarını vurgulayan bir işlev kazandığı görülmüştür. Kullanım örneklerinde, bu yapının, konuşucunun farkındalıklarını, değerlendirmelerini, içgörülerini veya beklenmedik durumlarla ilgili tutum ve yaklaşımlarını aktarma gibi işlevler üstlendiği dikkati çekmiştir. Çalışmada, söylem belirleyicilerin genel özellikleri ve dilbilgiselleşme kuramı çerçevesinde, baktım/baktın/baktı (ki) yapısının anlamsal ve pragmatik açıdan işlevselliği ve söylem belirleyicisine gelişme potansiyeli değerlendirilmiştir.