Söylemlerarasılıktan Metinlerarasılığa “Kötü Kadından Dev Peri (De) Korkmuş.” Kazan-Tatar Atasözünün Söylem Çözümlemesi

Söylemin keşfi ile birlikte, “söylem çözümlemesi/ analizi” gerek dilbilim gerekse sosyal bilimlere ait araştırmalarda sıkça kullanılan disiplinlerarası bir araştırma yöntemi haline gelmiştir. Söylemler, kültürel kodlar ve toplumsal bilgiler yüklenmesinden dolayı, tarihi ve kültüreldir. Bu nedenle söylem araştırmaları, kültürel belleğin ortaya çıkarılması, değerlendirilmesi ve dil kullanımlarının toplumsal bağlamında ele alınmasında işlevseldir. Bu anlamda, söylem kuramının halk bilimi türlerinde uygulanması açısından yenilikçi olan bu çalışmada, Kazan Tatarlarına ait olan “Yaman ḫatınnan diyu periyě ḳ an / Kötü kadından dev peri (de) korkmuş.” atasözü üzerinde söylem çözümlemesi yapılmıştır. Atasözü metni ve atasözünün “anekdotu” başlığında verilen “dev-peri” hikâyesi metinlerarasılık yöntemiyle incelenmiştir. Çalışmanın materyali, “Tatar Ḫalıḳ allerě II (Tatar Halkının Atasözleri II)” kitabından elde edilmiştir. Çalışmada ilk olarak söylem kuramı, söylem çözümlemesinin teorik çerçevesi; “söylem”, “metin”, “bağlam”dan oluşan temel kavramları ve söylemlerarasılık, metinlerarasılık yöntemi hakkında bilgi verilmiştir. Söylem incelemeleri, bir yanıyla içerik çözümlemesi olup çerçevesi belirli bir dizi süreci kapsamaktadır. Bu anlamda çalışmanın süreci; sözceleme sürecinin incelenmesi, söylem türünün belirlenmesi, söylemin anlam incelemesi, metinlerarası ilişki şeklinin tespiti ile söylemin göstergebilimsel düzeyinden ve bunun kültürel anlamından ibarettir. Böylece çalışmada, atasözü örnekleminde söylemin toplum ve kültürü nasıl oluşturduğu, toplum tarafından da söylemin nasıl şekillendirildiği yani söylem, metin ve kültür arasındaki ilişki gösterilmeye çalışılmıştır.