Sevgilinin Yüzünde Balık Görmek: Klasik Fars ve Türk Edebiyatları’nda Kaşın Müşebbehün-Bihi Olarak Balığın Görünümleri Üzerine Bir Değerlendirme

Bir benzetme sanatı olan teşbih, klasik edebiyatlarda şairler tarafından sıkça başvurulan bir ifade yoludur. Şiirde sevgilinin uzuvları betimlenirken nelere benzetilebileceği ise teşbîhât risalelerinde gösterilerek şairlerin sevgiliyi överken referans alacakları sıfatlar bir önkabule bağlanmıştır. Şark edebiyatları içinde birbiriyle en yoğun ve etkili edebî alışverişi Fars ve Türk şairleri arasında görmekteyiz. Akademik çalışmalarda bu alışverişin genelde tek yönlü olduğu vurgulanırken Fars şiirinden alınan edebî mirasın üzerine Türk şairlerinin yaptığı katkılardan pek bahsedilmez. Bu yüzden klasik Fars edebiyatı sahasında yazılan bir teşbih risalesi olarak Enîsü’l-Uşşâk ve onun klasik Türk edebiyatındaki takipçisi olan eserler bu iki kardeş edebî mesleğin farklılıklarını anlamada yol gösterici olmaktadır. Bu doğrultuda kaşın müşebbehün-bihi olarak balığın bu iki edebî ekoldeki varlığını araştırmak benzerlikler kadar farklılıkları da bulmamızı sağlayacaktır. Çalışmada kaş-balık teşbihinin Fars şiirinde olmadığı ispatlanırken Osmanlı şiirinde zamanla nasıl güçlü bir mazmun hâlini aldığı örneklerle anlatılmıştır. Tespit edilen örneklerin sunduğu anlam katmanları, balığın şair muhayyilesindeki çağrışımlarını keşfetmemize yardımcı olmaktadır. Örnek beyitlerin XV. yüzyıl ve sonrasına ait olup klasik öncesi dönemde kaş-balık benzerliğinin işlenmemesi, karşılaştırmanın yeni bir boyut kazanmasını temin etmektedir. Bu mazmunun ortaya çıkmasında İstanbul’un büyük bir etkisi olduğu fikriyle şehir ve mazmun ilişkisi farklı perspektiflerden hareketle yorumlanmaya çalışılmıştır.