19. Yüzyıl Prusyası’nda Din Felsefesine Yörünge Çizmek

Bu makalede Alman felsefesinin en verimli dönemlerinden olan 19. yüzyıl özelinde, felsefe tarihinde önemli bir kavram olarak dinin felsefeye konu edilişinin nasıl bir dönüşümden geçtiğine odaklanılacaktır. Pek çok Alman filozofun din hakkında görüşleri paylaştığı bu yüzyılda, özellikle Hegel, Feuerbach ve Marx’ın seçilerek onlar üzerinden din felsefesinin tartışılmasının nedeni; üç filozoftan ilkinin kurucu, ikincisinin eleştirici ve üçüncüsünün de dönüştürücü niteliğinin aynı dönemde diğer filozofların üzerine çıkmasıdır. Ayrıca bu filozofların hem birbirlerinden etkilenme oranlarının yoğunluğu hem de kendi dönemleri ve sonraki kuşakları tesiri altına alan büyük eserler kaleme almaları, 19. yüzyıl Prusyası’nda din felsefesinin bir asırdan kısa bir sürede geçirdiği evreleri görmek açısından oldukça değerlidir. Makalede bu evreler Hegel, Feuerbach ve Marx’ın katkılarını içeren üç bölüm halinde ele alınmaktadır. Din, felsefe tarihi açısından kilit kavramlardan biri olmasına rağmen, ‘din felsefesi’ adıyla akademik bir disiplin haline gelmeye başlamasını sağlayan Hegel’in, erken dönem eserlerinden geç dönemdeki üniversite derslerine uzanan görüşlerinin birinci bölümde değerlendirilmesi ardından; ikinci bölümde Feuerbach’ın din felsefesi açısından günümüze değin etki uyandıran Hıristiyanlığın Özü üzerinden Hıristiyanlığa, Hegel’in dine dair görüşlerine ve genel olarak din felsefesine bakışı gösterilecektir. Üçüncü bölümde ise Feuerbach’ın yazdığı eserlerden etkilenen ve gençlik döneminde Hegel ve Feuerbach’ın ilgileriyle paralel olarak din konusuna eğilen Karl Marx’ın, din felsefesine yaklaşımdaki gidişatı dönüştüren görüşleri tartışılacaktır.