Bitkilerin Kültüre Alınma Sürecinde Zagros Neolitik Dönemi, Kürtler ve Güney Asya ile Genetik-Biyokültürel Süreklilik: Arkeobotanik ve Antik DNA'dan Elde Edilen Kanıtlar

Bitkilerin kültüre alınması, insanlık tarihinde avcı-toplayıcı yaşam biçiminden üretici ekonomilere geçişi mümkün kılan en temel dönüşümlerden biridir. Uzun süre bu süreç, Güney Mezopotamya merkezli, ani ve tek aşamalı bir “Neolitik Devrim” modeliyle açıklanmıştır. Ancak son yıllarda elde edilen arkeobotanik ve antik DNA verileri, bitkilerin kültüre alınmasının çok merkezli, aşamalı ve biyokültürel bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Bu derleme makale, Zagros Neolitiği bağlamında bitkilerin kültüre alınma sürecini arkeobotanik kanıtlar ve antik DNA bulguları ışığında incelemekte; bu sürecin Kürtler ve Güney Asya topluluklarıyla olan genetik ve kültürel sürekliliğini değerlendirmektedir. Zagros–Taurus kuşağı, yabani tahıl ve baklagillerin doğal yayılış alanlarını barındırması, mikroiklim çeşitliliği ve erken Neolitik yerleşim yoğunluğu sayesinde tarımın ortaya çıkışı için elverişli bir ekolojik zemin sunmuştur. Ganj Dareh, Abdul Hosein, Ali Kosh ve Chogha Golan gibi yerleşimlerden elde edilen arkeobotanik bulgular, tahıl ve baklagillerin erken dönemde yönetildiğini ve evcilleştirmenin kademeli olarak gerçekleştiğini göstermektedir. Antik DNA çalışmaları ise Zagros Neolitik çiftçilerinin (Iran_N) genetik açıdan Anadolu Neolitiklerinden ayrıldığını; bu genetik bileşenin modern Kürt popülasyonlarında yüksek oranda temsil edildiğini ve İran platosu üzerinden Güney Asya’ya kadar uzanan bir etki alanına sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bulgular, bitkilerin kültüre alınmasının yalnızca çevresel veya teknolojik bir yenilik değil; insan–çevre etkileşiminin uzun vadeli bir ürünü olduğunu göstermektedir. Zagros–Kürt coğrafyası, bu biyokültürel sürecin hem ortaya çıktığı hem de tarihsel süreklilik kazandığı çekirdek alanlardan biri olarak değerlendirilebilir. Çalışma, arkeobotanik ve genetik verilerin birlikte ele alınmasının, tarımın kökenine ilişkin daha dengeli, çok merkezli ve bütüncül bir perspektif sunduğunu ortaya koymaktadır.