Zaruret ve İhtiyaç İlkeleri Perspektifinden Katılım Bankalarının Konvansiyonel Bankalarla Etkileşimi

Faizsiz finans ilkeleri çerçevesinde faaliyet göstermeyi amaçlayan katılım bankaları, sayılarının az olması nedeniyle mevcut finansal sistemin yapısı gereği konvansiyonel bankalarla çeşitli düzeylerde etkileşim içinde olmak durumunda kalmaktadır. Ancak katılım bankalarının konvansiyonel bankalarla etkileşimde bulunması, konvansiyonel sisteme dahil olarak faizsiz finans ilkeleri sınırları dışına sürükleyebilmektedir. Bunun neticesinde katılım bankalarının faizsiz finans ilkelerine aykırı teamüllerde bulunmak veya gayrimeşru sisteme destek sağlamak gibi temel esaslara aykırı olan durumlarla karşı karşıya kalma ihtimali vardır. Bu nedenle katılım bankaları, faizsiz finans çerçevesi dışında kalan muamelelerde bulunarak kendi prensiplerine aykırı hareket edebilmektedir. İşte bu noktada klasik fıkıh literatüründe yer alan zaruret ve ihtiyaç ilkeleri, katılım bankalarının faizsiz finans ilkelerinden hangi durumlarda ve ne ölçüde ayrılabileceği hakkında bizlere ışık tutmaktadır. Çalışmada, katılım bankalarının Merkez Bankasına zorunlu karşılık yatırması, konvansiyonel bankalarla muhabirlik teamüllerinde bulunması, ortak ATM ve EFT altyapıların kullanımı, likidite yönetimi için emtia murâbahası yoluyla fon kullanımı ve sendikasyon finansmanı gibi konularda yapılan etkileşimler incelenerek zaruret ve ihtiyaç ilkeleri bağlamında fıkhî çerçevede analiz edilmiştir. Analizler, klasik fıkıh literatürü ve çağdaş danışma kurulları kararları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Değerlendirme sonucunda, bu tür etkileşimlerin günümüz şartlarında katılım bankaları için kaçınılmaz ve sistemsel zorunluluklar sebebiyle gerçekleşmesi durumunda zaruret ilkesi kapsamında geçici olarak meşru kabul edilebileceği sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca toplumun genel, katılım bankalarının da özel menfaati çerçevesinde finansal erişim ve hizmet sürekliliği gibi nedenlerle ihtiyaç kaidesi çerçevesinde konvansiyonel bankalarla etkileşimde bulunmaya sınırlı düzeyde cevaz verilebileceği ortaya konulmuştur. Bununla beraber konvansiyonel bankalarla etkileşimde bulunulması durumunda hangi alanların gayrimeşru faaliyete destek olduğu belirtilmeye çalışılmıştır. Çalışma, katılım bankalarının konvansiyonel bankalarla yapılan iş birliği ve teamüllerini zikredilen örneklerle inceleyerek literatüre özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.