Algorithmic Architectural Law: Reconsidering Ownership and Civil Liability in Digital Design

معماری الگوریتمیک به‌عنوان یکی از جریان‌های نوظهور در معماری دیجیتال، با اتکا به هوش مصنوعی و طراحی محاسباتی، فرایند خلق فضا را متحول کرده و مفاهیم سنتی خلاقیت، مالکیت و مسئولیت حقوقی را با چالش مواجه ساخته است. در این رویکرد، تولید اثر صرفاً حاصل تصمیم معمار نیست و نقش برنامه‌نویس، توسعه‌دهنده الگوریتم و سیستم هوشمند نیز در شکل‌گیری نتیجه نهایی مؤثر است. پژوهش حاضر با این پرسش اساسی که در طراحی‌های مبتنی‌بر الگوریتم، جایگاه حقوقی معمار، برنامه‌نویس و سیستم هوشمند چگونه تعریف می‌شود، به بررسی ابعاد حقوقی معماری الگوریتمیک در نظام حقوقی ایران می‌پردازد. روش تحقیق توصیفی‌ـ‌تحلیلی و مبتنی بر رویکرد تطبیقی است و داده‌ها از طریق تحلیل قوانین داخلی، اسناد بین‌المللی از جمله کنوانسیون برن و موافقت‌نامه TRIPS، و بررسی رویه کشورهای پیشرو گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قوانین فعلی ایران عمدتاً بر آثار سنتی تمرکز دارند و پاسخ‌گوی پیچیدگی‌های تولیدات دیجیتال نیستند. در حوزه مالکیت فکری، تعیین خالق واقعی اثر با ابهام مواجه است، زیرا نقش انسان و ماشین در فرایند الگوریتمیک در هم تنیده می‌شود. همچنین در حوزه مسئولیت مدنی، انتساب صرف مسئولیت به معمار با ماهیت چندلایه و مشارکتی این نوع تولید سازگار نیست و توجه به نقش سایر عوامل ضروری است. در نهایت، پژوهش با الهام از رویکردهای تطبیقی و راهنماهای اخیر دفتر کپی‌رایت ایالات متحده درباره آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی، چارچوبی نوین مبتنی بر مالکیت مشترک، قراردادهای چندجانبه و نظام مسئولیت چندسطحی پیشنهاد می‌کند و بر ضرورت تدوین رژیم حقوقی مستقل برای معماری الگوریتمیک تأکید دارد