Military Structure and Diplomacy in Iran’s Foreign Policy: A Comparative Study of the Rouhani and Raisi Administrations

سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تحت تأثیر مؤلفه‌های متعددی از جمله نهادهای نظامی، ساختارهای دیپلماتیک و ارکان تصمیم‌گیر در سطح عالی است. پرسش اصلی پژوهش بدین صورت شکل می‌گیرد که نهادهای نظامی و دیپلماتیک چه تفاوتی در سیاست خارجی دولت‌های روحانی و رئیسی داشته‌اند و چه تأثیری بر جهت‌گیری سیاست خارجی ایران گذاشته‌اند؟ پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی و در چارچوب نظری واقع‌گرایی نوکلاسیک، به بررسی تفاوت‌های ساختاری و کارکردی نهادهای نظامی و دیپلماتیک در سیاست خارجی دولت‌های حسن روحانی (۱۴۰۰- ۱۳۹۲) و سید ابراهیم رئیسی می‌پردازد. با بهره‌گیری از روش کیفی – تحلیلی و تحلیل اسناد و گزارش‌های رسمی، نشان داده می‌شود که سیاست خارجی ایران از دولتی به دولت دیگر، دچار تغییرات معناداری در سطوح اجرایی و تاکتیکی شده است. در دوره روحانی، دیپلماسی مبتنی بر تعامل با غرب و تمرکز بر مذاکرات هسته‌ای به رهبری وزارت امور خارجه شکل گرفت. در حالی که در دولت رئیسی، نقش نهادهای نظامی در تصمیم‌سازی و اجرای سیاست خارجی برجسته‌تر شده و گرایش به «دیپلماسی منطقه‌ای» و «نگاه به شرق» تقویت شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ساختارهای امنیتی ـ نظامی نه‌تنها در دوران رئیسی تقویت شده‌اند، بلکه به صورت نهادی در فرآیند سیاست‌گذاری خارجی نهادینه شده‌اند. همین وضعیت موجب واکنشهای متفاوتی در سیاست خارجی میان ایران و غرب و حتی همسایگانش شده است.