The Role of Speech Acts and Systemic Functional Grammar in the Structural Rereading of Uṣūl al-Fiqh

این مقاله با رویکردی میان‌رشته‌ای، ظرفیت دو چارچوب زبان‌شناختیِ نظریه کنش‌های گفتاری و دستور زبان نظام‌مند نقش‌گرا را برای بازخوانی ساختاری علم اصول فقه بررسی می‌کند. مسئله محوری آن است که بسیاری از ظرایف اصولی-از تعیین ظهور امر و نهی، عموم و خصوص، اطلاق و تقیید تا تعارض ادله و جمع عرفی- در سطح کارکرد اجتماعی زبان و در نسبت متن با بافت شکل می‌گیرد؛ بنابراین تبیین‌های صرفاً صوریِ الفاظ برای توضیح منشأ الزام، ترجیح و اختلاف‌نظرها کافی نیست. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و متن‌بنیاد است: نخست، با تکیه بر طبقه‌بندی سرل، کنش‌های اظهاری، ترغیبی، تعهدی، اعلامی و عاطفی به منزله مدلی برای تشخیص قصد گفتار و پیامدهای تکلیفیِ آن صورت‌بندی می‌شود؛ سپس، ابزارهای دستور زبان نظام مند نقش گرا در سه فرانقش اندیشگانی، بینافردی و متنی همانند گذرایی، وجه یا جهیت، تم یا رِم و انسجام، برای ردیابی انتخاب‌های زبانیِ سازنده مفاهیمی چون «ظهور»، «قرینه» و «مقام بیان» به کار می‌رود. یافته‌ها نشان می‌دهد: 1. بسیاری از گزاره‌های خبریِ فقهی در مقام انشا، به صورت استعاره بینافردی عمل کرده و کنش ترغیبیِ الزام‌آور تولید می‌کنند؛ 2. شدت وجوبیا استحباب و حرمت یاکراهت را می‌توان با درجه‌بندی گوناگون توضیح داد؛ 3. عقود و ایقاعات با الگوی کنش‌های اعلامی و شرایط موفقیت آنها صورت‌بندی دقیق‌تری می‌یابد؛ و 4. تحلیل ژانر و زنجیره‌های ارجاعی، بخشی از تعارض‌های ظاهری را به تغییر موضوع، مرجع‌گذاری یا کانون توجه بازمی‌گرداند. همچنین زمینه‌ای برای تحلیل پیکره‌ایِ آیات و روایاتِ محل استدلال فراهم می‌شود. در پایان، مقاله الگویی تلفیقی برای کدگذاری پیکره‌ای متون اصولی پیشنهاد می‌کند که شفافیت استدلال و قابلیت بازتولید پژوهش را افزایش می‌دهد. پژوهش حاضر، داده­ها را به صورت کتابخانه­ای جمع آوری و به صورت توصیفی-تحلیلی بررسی می­نماید.