TUZ TOLERANSININ GENETİK VE MOLEKÜLER TEMELLERİ: TRANSKRİPTOM, METABOLOM VE GEN DÜZENLEME YAKLAŞIMLARI

Tuz stresi, küresel ölçekte tarımsal üretimi kısıtlayan en önemli abiyotik stres faktörlerinden biri olup, bitkilerde büyüme, gelişme ve verim kayıplarına yol açan karmaşık fizyolojik ve moleküler yanıtları tetikler. Tuz toleransı; iyon homeostazının korunması, osmotik düzenleme, antioksidan savunma, hormon sinyallemesi ve metabolik yeniden programlama gibi çok yönlü süreçler tarafından yönetilen poligenik bir özelliktir. Bu derleme, tuz toleransının genetik ve moleküler temellerini transkriptomik (Duan vd., 2023a; Liu vd., 2021), metabolomik (Duan vd., 2023b; Zhang, Z., vd., 2023) ve genom düzenleme yaklaşımları (Zhang,H., vd., 2023; Zhu vd., 2024) kapsamında ele alarak güncel literatürü sistematik biçimde değerlendirmektedir. Son yıllarda CRISPR–Cas sistemleri ile iyon taşıyıcıları, transkripsiyon faktörleri ve stres düzenleyici genlerin hedeflenmesi, bitkilerde tuz toleransının iyileştirilmesinde önemli ilerlemeler sağlamıştır (Li vd., 2021; Wang vd., 2022a). Multi-omics entegrasyonu ise tuz stresi sırasında devreye giren karmaşık düzenleyici ağların çözülmesine olanak tanımış ve toleransın moleküler temellerine ilişkin kapsamlı içgörüler sunmuştur (Wang vd., 2022b; Yu vd., 2025). Bu çalışma, tuz stresine ilişkin moleküler yanıtların bütüncül bir analiziyle, gelecekteki stres toleransı araştırmalarına ve genomik ıslah stratejilerine yön verebilecek kapsamlı bir bilimsel çerçeve sunmaktadır.