การศกษาเชงคณภาพเปรยบเทยบตำรบยาสมนไพรสำหรบหญงใหนมบตร จากการสมภาษณผเชยวชาญและคมภรประถมจนดา A Qualitative Comparative Study of Herbal Formulations for Lactating Women Using Expert Interviews and the Prathom-Jinda Scripture

บทคัดย่อ วัตถุประสงค์: เพื่อค้นหาปัจจัย อาการ และแนวทางการวินิจฉัยภาวะน้ำนมไม่เพียงพอและชนิดสมุนไพรที่เป็นส่วนประกอบของสูตรยาสมุนไพรไทย วิธีการศึกษา: งานวิจัยเชิงคุณภาพโดยการ 1) สัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้างในผู้เชี่ยวชาญ 11 คนเกี่ยวกับลักษณะหญิงให้นมบุตรที่น้ำนมไม่เพียงพอ ปัจจัยที่ทำให้น้ำนมไม่เพียงพอ และประสบการณ์การใช้ยาตำรับสมุนไพรในหญิงให้นมบุตร 2) ศึกษาข้อมูลจากคัมภีร์ประถมจินดาเกี่ยวกับตำรับยาที่ใช้เพิ่มปริมาณและคุณภาพน้ำนม เปรียบเทียบสมุนไพรและข้อบ่งใช้ ของตำรับยาสมุนไพรจาก 2 แหล่ง วิเคราะห์โดยใช้สถิติเชิงพรรณนา และค่าสัมประสิทธิ์ความคล้ายคลึงและการวิเคราะห์เครือข่ายเพื่อแสดงความสัมพันธ์ระหว่างสมุนไพร แหล่งที่มา และสรรพคุณ ผลการศึกษา: ผู้เชี่ยวชาญให้ข้อมูลว่าปัจจัยของน้ำนมไม่เพียงพอคืออาหารที่รับประทานขณะตั้งครรภ์และหลังคลอด (ร้อยละ 63.6) อาการที่พบบ่อยคือปริมาณน้ำนมไม่พอ (ร้อยละ 27.3) วินิจฉัยจากพฤติกรรมการให้นมและลักษณะน้ำนม ใช้ยาสมุนไพร 6 ตำรับ ส่วนในคัมภีร์พบ 16 ตำรับซึ่งร้อยละ 43.8 เป็นตำรับที่ทำน้ำนมให้บริสุทธิ์ ตำรับยาเพิ่มน้ำนมที่ผู้เชี่ยวชาญใช้จริงมี 4 ตำรับส่วนในคัมภีร์มี 2 ตำรับ ใช้สมุนไพรเหมือนกัน 7 ชนิดโดยใช้ขิงมากที่สุด ร้อยละ 36.7 ในผู้เชี่ยวชาญ และ 43.8 ในคัมภีร์ สมุนไพรที่ใช้ปรับสมดุลร่างกายจากสองแหล่ง พบว่ามี 4 ชนิด ได้แก่ พริกไทย ไทรย้อยใบแหลม มะตูม และยังพบว่ามีสมุนไพรจำนวน 14 ชนิดที่ใช้เฉพาะในผู้เชี่ยวชาญ การใช้สมุนไพรของผู้เชี่ยวชาญและในคัมภีร์คล้ายคลึงน้อย (ค่าสัมประสิทธิ์ความคล้ายคลึง 0.139) การวิเคราะห์เครือข่ายชี้แนะว่าสมุนไพรบางชนิดเป็นแกนกลางของเครือข่ายการรักษา ทั้งการเพิ่มน้ำนม การปรับสมดุลร่างกาย และการบำรุงคุณภาพน้ำนม สรุป: ผู้เชี่ยวชาญใช้พฤติกรรมการกินและลักษณะน้ำนมวินิจฉัยภาวะน้ำนมไม่เพียงพอ ใช้หลายตำรับยาสมุนไพรเพื่อเพิ่มและบำรุงน้ำนม การใช้การวิเคราะห์เชิงเครือข่ายช่วยให้เห็นโครงสร้างและเหตุผลเชิงการรักษาของตำรับยาชัดเจนยิ่งขึ้น มีสมุนไพรบางชนิดที่มีการใช้จริงต่างจากที่พบในคัมภีร์ประถมจินดา คำสำคัญ: การแพทย์แผนไทย; หญิงให้นมบุตร; คัมภีร์ประถมจินดา; การเพิ่มน้ำนม; น้ำนมไม่เพียงพอ Abstract Objective: To explore factors, symptoms, and diagnostic approaches associated with insufficient lactation of Thai Traditional medicine experts. Methods: This qualitative study used 1) semi-structured interviews with eleven experts about tative data, and to compare the herbal formulations used in current practice with those documented in the Prathom-Jinda scripture. Methods: This qualitative study involved semi-structured interviews with eleven experts to examine the characteristics of lactating women with insufficient milk supply, contributing factors, and experiences in prescribing herbal formulations. Information on relevant herbal formulas was also extracted from the Prathom-Jinda scripture. Herbs and their indications from both sources were compared, and the data were analyzed using descriptive statistics, similarity indices (Jaccard similarity coefficient), and network analysis to illustrate the relationships among herbs, data sources, and their therapeutic functions. Results: Interviews with experts showed that the most frequently reported contributing factor to insufficient lactation was dietary habits during pregnancy and the postpartum period (63.6%). The most common symptom was inadequate milk volume for breastfeeding or storage (27.3%). Diagnostic approaches were primarily based on breastfeeding behaviors and observable characteristics of breast milk. Six herbal formulations were used by experts for lactating women, whereas the Prathom-Jinda scripture documented sixteen formulas for this purpose, of which 43.8% were intended for purifying breast milk. Four formulas were reported by experts as being used to increase milk supply, while the scripture contained two such formulas. Seven herbs were found to overlap between the two sources in formulas for increasing milk production, with ginger being the most frequently used herb—36.7% among experts and 43.8% in scripture-based formulas. For herbs used to balance body elements, four were shared between experts and scripture formulations (Piper nigrum L., Ficus benjamina, Aegle marmelos (L.) Corrêa ex Roxb., and Glycyrrhiza glabra L.). Additionally, fourteen herbs were used exclusively in expert practice. Analysis using the Jaccard similarity coefficient indicated a low degree of overlap between expert-used and scripture-based herbs (0.136). However, network analysis revealed that specific herbs occupied central positions within the therapeutic network, supporting milk production, body element regulation, and breast milk quality improvement. Conclusion: Thai Traditional Medicine experts emphasize dietary behavior and breast milk characteristics in evaluating insufficient lactation and employ diverse herbal formulations for lactation enhancement. Network analysis clarified the therapeutic structure of these formulations, revealing both shared and practice-specific herbs when compared with the Prathom-Jinda scripture. Further clinical research is needed to inform evidence-based breastfeeding care guidelines. Keywords: Thai traditional medicine; lactating women; Prathom-Jinda scripture; galactagogue; insufficient milk supply