Paris Bibliothèque Nationale da Turc 219 Numaraya Kayıtlı Anonim İtalyanca-Türkçe Sözlük Üzerine Notlar

Batı Türkçesinin bilinen en erken Latin harfli çeviri yazılı metni, Pietro Lupis Valentiano’ya ait, sekiz sayfalık İtalyanca-Türkçe matbu bir sözlük olup 16. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlendirilebilir. Balkanlar’da Türkçe konuşan nüfusun günlük dilini yansıtan bu kısa metinden hemen sonra, İstanbul Pera’da bulunan Floransa elçiliğinin sekreteri Filippo Argenti’nin 1530’lu yıllarda İstanbul’da hazırladığı ve Türkçe öğrenmek isteyen Floransalı dostları için el yazısıyla çoğalttığı Regola del parlare turcho (Türkçe konuşma kuralları) adlı kılavuz gelir. Günümüze ulaşan kopyaları, dört cilt hâlinde Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze’de muhafaza edilen yazmalarla birlikte 16. yüzyılın ikinci yarısına ait İtalyan el yazısıyla Türk yapımı kâğıt üzerine, muhtemelen İstanbul’da, Regola’dan istinsah edilmiş isimsiz başka bir yazma daha bulunmaktadır. Kütüphane kataloğunda Vocabulaire italien-turc (İtalyanca-Türkçe söz dağarcığı) adıyla kayıtlı 66 yapraklık bu nüsha Paris’te bulunan Bibliothèque Nationale de France’da korunmaktadır. İsimler ve fiiller olmak üzere iki kısımdan oluşan yazmanın isimler kısmında, A harfiyle başlaması gereken bölüm tamamen kaybolmuştur; bu nedenle 1a numaralı sayfa B harfiyle başlamakta ve sayfanın üst kısmında, muhtemelen sonradan buraya eklenmiş, “Dictionnaire Italien-Turc” (İtalyanca-Türkçe Sözlük) başlığı yer almaktadır. Bu anonim yazma, çoğunlukla Argenti’nin elinden çıkan kopyalarla paralellik gösterse de sözlüğü istinsah eden kişiye ait birtakım özgün tasarruflar içerir. Örneğin, Regola’da grauida yerine bunda pregnia = gebe (ghibe) sözcüğü yer alır; ya da balia cioè nutrice karşılığı olarak Regola’da yalnızca daie (daye) biçimi bulunurken, anonim nüshada hem daie hem de bunun gelişmeli biçimi olan taia (taya) eklenmiştir. Ayrıca Regola’da yer almayan lala, vezir, oruçli, doŋmiş, duyagan gibi yeni sözcükler bu anonim nüshaya özgüdür. Diğer yandan Regola’da da yer verilmiş bahali, balçik, biçak, cambaz, çamur gibi sözcüklerin eklerle genişletilmiş bahalice, balçikli, biçakçi, cambazluk, çamurli biçimleri de anonim nüshanın farklılıklarındandır. Bu yazının konusu, söz konusu yazmanın tavsifi ve yukarıda çok kısaca değindiğimiz Regola’dan ayrılan yönleri üzerinedir.