XIX. Yüzyılda Yazılan Ermeni Harfli Türkçe Gramerler ve Türkçe Araştırmalarında Önemi

Osmanlı İmparatorluğu’nun çok dilli ve kültürlü yapısı içerisinde Türklerle birlikte ortak bir geçmiş inşa eden Ermeni toplumu, bunun neticesinde Ermeni harfli Türkçe yazma geleneğini ortaya koymuştur. İlk örnekleri XIV. yüzyıldan itibaren görülen, XVIII. yüzyıldan sonra matbu eserlerde devam eden bu gelenek, Türkçenin yüzyıllar boyunca ortak iletişim dili olmasının yanı sıra edebî ve ilmî üretiminin taşıyıcısı olma niteliğini göstermekte, Türk ve Ermeni toplumları arasındaki ilişkilerde Türkçenin işlevselliğini kanıtlamaktadır. Ermenice bilmeyen ya da sınırlı düzeyde bilen Ermenilere yönelik hazırlanan Ermeni harfli Türkçe; halk hikâyeleri, şiir, destan, roman ve gazetelerin yanı sıra sözlük, gramer ve konuşma kitapları gibi farklı türlerde eserlerin ortaya çıkmasına imkân sağlamıştır. Bilhassa gramer kitapları, Türkçenin farklı dil bilgisel özeliklerini tanımlamada Arap harfli Türkçe metinlerin yetersiz kaldığı durumlarda başvuru kaynağı olabilecek nitelikte veriler sunmaktadır. İlk örnekleri XVIII. yüzyılda görülen Ermeni harfli Türkçe gramerler, Ermenilerin muhtelif Batı dillerini yahut Türkçeyi sistemli bir biçimde öğrenmelerini sağlamak amacıyla oluşturulmuş metinlerdir. XIX. yüzyılda, özellikle Tanzimat döneminde Anadolu sahasında Arap harfli Türkçe ile yazılan gramer kitaplarının artmasına paralel olarak bu gramerlerde de bir artış gözlenmektedir. Gerek tertip gerekse usul yönünden Fransız gramerlerinin örnek alındığı gramerlerle birlikte Arap dili gramerlerinin tesirinde hazırlanmış Türk dili gramerleri, XIX. yüzyılda hazırlanan Ermeni harfli Türkçe gramerlerin iki ana eksenini oluşturmaktadır. Yine bu dönemde hazırlanan gramerler, yalnızca dil öğretme amacı taşımakla kalmamış aynı zamanda dönemin dil anlayışını, terminolojisini ve Türkçenin XIX. yüzyıldaki ses ve şekil yapısını da ayrıntılı bir biçimde yansıtmıştır. Böylece, XIX. yüzyıl Türkçesinin anlaşılmasına imkân sağlayan önemli kaynaklar hâline gelmişlerdir. Ancak literatür incelendiğinde, Ermeni harfli Türkçe gramer kitaplarının büyük ölçüde göz ardı edildiği, araştırmaların daha çok Arap veya Latin harfli Türkçe gramer kitapları üzerine yoğunlaştığı dikkat çekmektedir. Bu durum, Ermeni harfli Türkçe gramerlerin Türkçe araştırmalarındaki öneminin yeniden değerlendirilmesi gerekliliğini bir kez daha ortaya koymuştur. Buradan hareketle bu çalışmada söz konusu kaynaklar ana hatlarıyla değerlendirilmiş, ses ve şekil bilgisine dair veriler elde edilmeye çalışılmıştır.