Latin Harfli Türkçe Metinlerde /ŋ/ Fonemi

Bu makale, Türkçenin fonetik yapısında önemli bir yere sahip olan /ŋ/ foneminin (phoneme) tarihî süreç içerisinde, 16-20. yüzyıllar arasında Batılılar tarafından yazılan Latin harfli metinlerdeki gösterim farklılıklarına odaklanmaktadır. Teşekkül noktasına göre art damaksıl, çıkış şekline göre genizsil bir fonem olan bu ses, 16. yüzyıl itibarıyla ilk örneklerine rastladığımız Latin harfli çeviri yazılı Türkçe sözlük ve gramerlerde, bu metinleri yazanlar tarafından hangi kıstaslara göre çeviri yazıda gösterilmiştir? Yazarlar bu fonemi çeviri yazıya aktarırken hangi ölçütleri göz önünde bulundurmuşlardır? Çalışmada bu sorulara cevaplar aranmıştır. Araştırma, bu sesin çeviri yazıya aktarımının, yazarların fonetik algıları, kendi ana dillerinin imla alışkanlıkları ve İstanbul Türkçesinde yaşanan /ŋ/>/n/ nötralizasyon süreci gibi etkenlerle şekillenen karmaşık bir süreci analiz etmektedir. Bu bağlamda, makalede /ŋ/ foneminin metinler arası temsili, tercih edilen yazım çeşitlenmeleri ve bu çeşitlenmelerdeki tutarlılık düzeyleri geniş bir şekilde ele alınmış ve değerlendirilmiştir. Çalışma için farklı yüzyıllarda yazılmış olan gramer ve sözlükler taranarak, /ŋ/ fonemine yönelik gelişmeler ve dilbilimsel sebepler diyakronik bir yöntemle analiz edilmiştir. Fişleme yöntemi kullanılarak elde edilen veriler incelenmiş ve bu veriler ışığında çıkarımlar yapılmıştır. Bulgular, /ŋ/ foneminin Latin harfli metinlerde tıpkı Arap harfli metinlerde olduğu gibi standart bir gösterimden yoksun olduğunu; yazarların bu fonemi genellikle kendi dillerinin fonetik ve yazım kurallarına göre [n], [n-], [ng], [ny] veya [ngh] gibi farklı harf ve harf bileşenleriyle aktardıklarını göstermektedir. Bununla birlikte bulgular, söz konusu yazım farklılıklarının bir tutarsızlıktan ziyade, konuşma dilindeki fonetik değişimi yansıtan değerli kanıtlar olarak yorumlanması gerektiğini ortaya koymaktadır. 17. ve 18. yüzyıllarda Osmanlı Türkçesinde büyük ölçüde yerini /n/ fonemine bırakmış olan bu fonemin çeviri yazıdaki gösterimi, Batılı yazarlar için hâlâ önemli bir sorun olmaya devam ettiği tespit edilmiştir. Ancak çalışmada, Batılı yazarların bu sorunu aşmak için daima bir arayış içinde oldukları saptanmıştır. Arap harfli imlada daima yazımını görebildiğimiz fonemin, bu çalışmada taranan metinlerin çoğunda ikili veya daha fazla şekilde yazımlarının olduğu gözlemlenmiştir. Kelime tabanlarında harf bileşenleriyle verilen fonemin eklerde çoğunlukla yalnızca [n] yazıbirimiyle (grapheme) verilmesi, bu soruna yaklaşım konusunda farklı bir bakış açısı kazandırmıştır. Çalışmada 19. yüzyılda artık bir imla kalıntısı olarak değerlendirilen bu fonemin, 1 Kasım 1928 tarihli Harf İnkılâbı ile yeni Türk alfabesinde yer almadığı, dolayısıyla bu sesin yazımının tamamen ortadan kalktığı ve tarihsel bir fonetik özellik olarak kaldığı vurgulanmıştır.