Ebû Hanîfe’nin Osman el-Bettî’ye İkinci Mektubu: İnceleme, Tahkik, Tercüme

Bu makale, Ebû Hanîfe’ye nispet edilen ve Osman el-Bettî’ye hitaben yazıldığı belirtilen ikinci mektubun tahkik, tercüme ve kelâmî analizini konu edinmektedir. Çalışmada öncelikle mektubun aidiyeti ele alınmış; metnin lafız ve muhteva açısından Ebû Hanîfe’nin bilinen görüşleriyle ne ölçüde uyumlu olduğu incelenmiştir. Tahran Meclis-i Şûrâ-yı İslâmî Kütüphanesi’nde bulunan tek yazma nüshaya dayanılarak yapılan değerlendirmede, mektubun Ebû Hanîfe’nin kelâmî mirasıyla yüksek derecede uyum gösterdiği belirlenmiştir. Sebezmûnî, Mekkî, Beşâğarî ve Bezzâzî gibi erken dönem Hanefî kaynaklarla olan benzerlikler dikkat çekicidir. Bununla birlikte klasik kaynaklarda Ebû Hanîfe ile Osman el-Bettî arasında doğrudan bu içerikle bir mektuplaşmaya dair bilgi bulunmaması, aidiyetin mutlak kesinliğini sınırlamaktadır. Mektup, Ebû Hanîfe’nin kader ve marifetullah anlayışını sistematik biçimde bir araya getirmesi ve fiil-irade ilişkisini dört ihtimal üzerinden tasnif etmesi açısından özgünlük taşımaktadır. Ayrıca Allah’ı bilmenin aklen zorunlu olduğuna yapılan vurgu, Ebû Hanîfe’nin akıl-vahiy ilişkisini erken dönemde epistemolojik bir çerçevede temellendirdiğini göstermektedir. Bu yönüyle eser, Ebû Hanîfe’nin kelâmî mirasının erken bir formunu temsil eden ve fikrî orijinalliğini görünür kılan önemli bir belge niteliğindedir.