Innovative Interpretation of the Conditions and Grounds for Document Annulment: A Jurisprudential and Legal Doctrinal Analysis in the Absence of Explicit Statutory Provisions

در نظام حقوقی ایران، مفهوم ابطال سند با وجود استفاده گسترده در قوانین و رویه قضایی، فاقد تعریف شفاف و جامع در متون قانونی است. این مقاله با هدف تبیین نوآورانه شرایط و موجبات ابطال سند، تلاش دارد تا با بررسی دکترین حقوقی و فقهی، به تحلیل دقیق تفاوت‌های میان مفاهیم نزدیک همچون بطلان، فسخ، اقاله و عدم نفوذ بپردازد. پرسش اصلی آن است که در فقدان نص صریح قانونی، چه معیارهایی می‌توانند مبنای ابطال یک سند باشند و چگونه می‌توان میان انواع اسناد رسمی و عادی تمایز قائل شد؟ روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و با بهره‌گیری از منابع فقهی، رویه قضایی و نظریات حقوق‌دانان برجسته، به بررسی ابعاد گوناگون این نهاد پرداخته شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ابطال سند، نهادی مستقل با مبانی متفاوت از بطلان یا فسخ است و می‌تواند بر پایه اصولی همچون فقدان صلاحیت مأمور تنظیم‌کننده، بی‌اعتباری منشأ صدور سند، یا دارا شدن بلاجهت، مطرح گردد. همچنین با استناد به ماده ۱۲۸۴ قانون مدنی، اسناد عادی نیز تحت شرایط خاصی قابل ابطال‌اند. این پژوهش ضمن بررسی نظرات متعارض دادگاه‌ها، ضرورت تدوین مقررات صریح‌تر و وحدت رویه را در این حوزه پیشنهاد می‌کند.