Spatial Analysis of Factors Influencing the Realization of a Human-Centered Smart City (Case Study: Tehran Metropolis)

پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر تحقق شهر هوشمند انسان‌محور در کلانشهر تهران و با رویکردی توصیفی–تحلیلی انجام شده است. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه‌ای ساختارمند با تأیید روایی صوری توسط خبرگان و پایایی مناسب (آلفای کرونباخ 81/0) بود. جامعه آماری شامل شهروندان مناطق ۲۲گانه تهران بوده و بر اساس فرمول کوکران، 384 نمونه به‌صورت تصادفی طبقه‌بندی‌شده انتخاب شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه 24 تحلیل شدند. در گام نخست، با تحلیل عاملی اکتشافی، ده عامل کلیدی مؤثر بر تحقق شهر هوشمند انسان‌محور شناسایی شد که «حکمروایی شهری» با سهم تبیینی 98/34 درصد در صدر عوامل قرار گرفت. در ادامه، با استفاده از آزمون تی تک‌نمونه‌ای، وضعیت هر یک از عوامل بررسی گردید و مشخص شد که تنها شاخص‌های «شهروند هوشمند»، «دسترسی انسان‌محور» و «حس تعلق» در وضعیت نسبتاً مطلوب قرار دارند، در حالی که سایر مؤلفه‌ها از جمله «حکمروایی»، «حمل‌ونقل»، «محیط زیست»، «کیفیت کالبدی»، «مشارکت اجتماعی»، «عدالت و آرامش» و «پایداری» در وضعیت نامطلوب قرار گرفته‌اند. همچنین، آزمون فریدمن برای رتبه‌بندی شاخص‌ها نشان داد که «دسترسی انسان‌محور» (میانگین رتبه 99/7) و «حس تعلق» (97/7) در جایگاه‌های نخست، و «حکمروایی شهری» (34/4) در پایین‌ترین جایگاه قرار دارند. در تکمیل این تحلیل‌ها، با بهره‌گیری از نقشه‌های موضوعی در محیط ArcGisPro ، توزیع فضایی شاخص‌های اصلی در سطح مناطق ۲۲گانه تهران ترسیم شد. تحلیل فضایی نشان داد که مناطق شمالی و شمال‌غربی شهر از سطح مطلوب‌تری در شاخص‌های انسان‌محور برخوردارند، در حالی که مناطق جنوبی و جنوب‌شرقی از وضعیت ضعیف‌تری رنج می‌برند؛ مسئله‌ای که بیانگر شکاف فضایی و نابرابری ساختاری در توزیع شاخص‌های هوشمند انسان‌محور است. این یافته‌ها بر لزوم اتخاذ رویکرد عدالت‌محور، مشارکتی و فضامحور در برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری شهری تأکید دارد.