Orta çağ Düşünce Yapısından Modern Danışmanlığa: Gazâlî’nin Epistemik Krizi Üzerinden Mantık Temelli Terapinin İz Düşümü

Bu çalışmada, Gazâlî’nin el-Munkızu mine’d-Dalâl adlı otobiyografik-metodolojik eserinde kayıt altına aldığı epistemik kriz ve manevî inşa süreci, çağdaş felsefî danışmanlık yaklaşımlarından biri olan Mantık Temelli Terapi (Logic-Based Therapy-LBT) ile kavramsal ve yapısal düzlemde karşılaştırmalı olarak analiz edilmektedir. Elliot D. Cohen tarafından geliştirilen LBT, bireyin duygusal sıkıntılarını besleyen irrasyonel inançları, mantıksal çözümleme yoluyla görünür kılmayı ve bu inançları, erdem temelli alternatiflerle yeniden yapılandırarak bireyin ahlaki ve bilişsel bütünlüğünü tesis etmeyi amaçlayan disiplinlerarası bir terapi modelidir. Altı aşamadan oluşan bu model, bireyin düşünce sistemini yalnızca düzeltmekle kalmayıp yaşam pratiğini dönüştürmeye yönelik bütüncül bir etik yeniden inşa süreci de sunmaktadır. Gazâlî’nin Munkız’da ortaya koyduğu bireysel inşa süreci, tam bu noktada LBT ile paralellik göstermektedir. Nitekim onun duyulara ve akla yönelik radikal sorgulamayla başlayan, sezgi (hads), kalp tasfiyesi ve ahlaki tekâmül yoluyla sonlanan içsel rehabilitasyon biçimi, LBT’nin sırasıyla duygusal akıl yürütmenin teşhisi, irrasyonel inançların tespiti, tespit edilen inançların çürütülmesi, rehber erdemin belirlenmesi, felsefî panzehirin uygulanması ve eyleme geçişten oluşan altı aşamalı modeliyle dikkat çekici bir yapısal uyum içerisindedir. Çalışmamızda, Gazâlî’nin söz konusu eserindeki bilişsel ve manevi dönüşüm sürecinin yalnızca tarihsel bir şüphecilik örneği olmadığı, aksine epistemolojik arınma, metodolojik öz-eleştiri ve manevî yeniden yapılanma süreci olarak değerlendirilebileceği, bu noktada LBT ile hangi açılardan yapısal ve kavramsal düzeyde örtüştüğü sistematik biçimde ortaya konulmaktadır. Bu karşılaştırmalı okuma hem klasik İslam düşüncesi ile çağdaş felsefî danışmanlık yaklaşımları arasında özgün bir kavramsal temas zemini inşa etmekte hem de Munkız’ın zamana dirençli öz-terapi metni olarak yeniden konumlandırılmasını mümkün kılmaktadır.