Kādî Abdülcebbâr ve Abdülkāhir el-Bağdâdî’nin İsmâiliyye/Bâtıniyye Fırkasına Yönelik Eleştirileri

Kādî Abdülcebbâr (ö. 415/1025), Abbâsîlerin siyasî bakımdan zayıfladığı ve merkezi yapının yerini bölgesel hanedanlıkların aldığı bir dönemde, özellikle Büveyhîler’in nüfuzunu artırdığı 4/10. yüzyıl sonları ile 5/11. yüzyıl başlarında yaşamıştır. Bu dönem, aynı zamanda Sünnî-Şiî kutuplaşmasının toplumsal düzeyde derinleştiği ve mezhebî farklılıkların siyasî yansımalarının belirginleştiği bir tarihsel zemini yansıtmaktadır. Abdülkāhir el-Bağdâdî ise, İslâm düşünce tarihinde özellikle mezhepler tarihi alanındaki katkılarıyla temayüz etmiştir. Mezhepler tarihi ile ilgili el-Milel ve’n-nihal ve el-Fark beyne’l-fırak adlı iki eser yazmıştır. İslâm dünyasında ve batı âleminde mezhepler tarihi araştırmalarının sembolü kabul edilmesine rağmen sapkın fırkaları tekfir etmesi ve Ehl-i Sünnet’i savunurken aşırı mutaassıp davranmasından dolayı birçok araştırmacı tarafından eleştirilmektedir. Bu çalışmada, Kādî Abdülcebbâr’ın Tesbîtü Delâ’ili’n-Nübüvve ve Abdülkāhir el-Bağdâdî’nin el-Fark beyne’l-Fırak adlı eserleri çerçevesinde, İsmâîliyye/Bâtıniyye fırkalarına yönelttikleri eleştiriler mukayeseli bir yaklaşımla ele alınacaktır. Her iki müellifin söz konusu fırkaya dair ortaya koydukları tenkitlerin gerekçeleri, hangi ilmî delillere dayandıkları ve kendi kelâmî görüşlerini bu eleştiriler üzerinden nasıl temellendirdikleri ayrıntılı biçimde tahlil edilecektir. Bu çalışmanın temel amacı, kelâm ilminin iki farklı ekolüne mensup olan Kādî Abdülcebbâr ile Abdülkāhir el-Bağdâdî’nin, İslâm düşünce tarihinde uzun süre etkisini sürdüren İsmâîliyye/Bâtıniyye fırkasına dair yaklaşımlarını karşılaştırmalı bir perspektifle ortaya koymaktır. Araştırmanın merkezini, Kādî Abdülcebbâr’ın Tesbîtü Delâ’ili’n-Nübüvve adlı eserindeki İsmâilî-Bâtınî eleştirileri ile Abdülkāhir el-Bağdâdî’nin el-Fark beyne’l-Fırak adlı eserindeki benzer temalı değerlendirmeleri oluşturmaktadır. Çalışma kapsamında Karmatî ve Fâtımî İsmâîlîliğinin tarihsel seyri, bu iki eserdeki veriler ışığında ele alınmakta; İsmâîliyye’ye yönelik tenkitlerin hangi teolojik ve metodolojik zeminlere dayandığı sistematik biçimde analiz edilmektedir. Her iki âlimin İsmâîliyye ve Karmatîlere dair eleştirilerinin karşılaştırılması, çalışmanın özgün katkısını teşkil etmektedir.