Assessment of academic self-concept and self-esteem of elementary school students in relation to teachers' professional skills

مقدمه: خودپنداره تحصیلی به معنای برداشت فرد از توانایی‌های تحصیلی خویش است که نقش مهمی در انگیزه، پیشرفت تحصیلی و رفاه کلی دانش‌آموزان دارد. عزت نفس نیز احساس ارزشمندی است که فرد دربارۀ خودش دارد و تصویر مثبت یا منفی نسبت به خویشتن را شکل می‌دهد. این دو متغیر تاثیر شگرفی بر رفتارهای اجتماعی، هیجانات و نتیجه‌گیری‌های تحصیلی دارند و همواره مورد توجه محققان قرار گرفته‌اند. عوامل مختلفی چون کیفیت روابط معلم و دانش‌آموز، حضور در محیط مدرسه، عوامل خانوادگی و عوامل محیطی در شکل‌گیری و توسعۀ این ویژگی‌ها نقش دارند. تحقیقات نشان می‌دهد که خودپنداره تحصیلی و عزت نفس در محیط‌های آموزشی می‌تواند با یکدیگر تعامل داشته و تاثیر متقابل بر پیشرفت تحصیلی و سلامت روان دانش‌آموزان داشته باشند. بنابراین، ارزیابی وضع موجود این متغیرها در دانش‌آموزان ابتدایی و شناخت عوامل مؤثر بر آن‌ها، اهمیت زیادی در طراحی برنامه‌های آموزشی و روان‏شناختی دارد. این مطالعه هدف دارد تا با بررسی رابطۀ بین مهارت‌های حرفه‌ای معلمان و این دو متغیر، راهکارهایی برای بهبود وضعیت روانی و تحصیلی دانش‌آموزان ارائه دهد. در نتیجه، ارتقاء خودپنداره تحصیلی و عزت نفس، می‌تواند نقش کلیدی در توسعۀ فردی و تحصیلی دانش‌آموزان و بهبود کیفیت آموزش و پرورش ایفا کند. با توجه به مطالب ارائه‏شده، این تحقیق به ارزیابی خودپنداری تحصیلی و عزت نفس دانش‌آموزان مدارس ابتدایی و ارتباط آن با مهارت‌های حرفه‌ای معلمان می‌پردازد و در پی پاسخ به سوال‌های زیر است: وضعیت خودپنداری تحصیلی و عزت نفس در دانش آموزان دورۀ ابتدایی چگونه است؟ وضعیت مهارت‌های حرفه‌ای در معلمان دورۀ ابتدایی چگونه است؟ ارتباط میان مهارت‌های حرفه‏ای معلمان با خودپنداری تحصیلی دانش‏آموزان مدارس دورۀ ابتدایی چگونه است؟ ارتباط میان مهارت‏های حرفه‏ای معلمان با عزت نفس دانش‏آموزان مدارس دورۀ ابتدایی چگونه است؟ روش‏شناسی: جامعۀ آماری این پژوهش شامل کلیۀ معلمان و دانش‌آموزان پایه‌های پنجم و ششم ابتدایی استان قم بود. روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چند مرحله‌ای بود. نمونه آماری شامل ۴۰۰ دانش‌آموز و ۴۰ معلم بود. ابزارهای پژوهش پرسشنامه عزت نفس روزنبرگ، پرسشنامه خودپنداره تحصیلی چن و پرسشنامه مهارت‌های حرفه‌ای معلمی حاجی‌زاده بودند. پرسشنامه عزت نفس روزنبرگ (RSES): این مقیاس شامل 10 سوال مبتنی بر خودسنجی است و هر گزاره این مقیاس دارای 4 گزینه است که دامنۀ آن از کاملاً مخالفم (نمره 4) تا کاملاً موافقم (نمره 1) گسترده است. در پژوهش حاضر پایایی این پرسشنامه با استفاده از آلفای کرونباخ 784/0 به دست آمد. پرسشنامۀ خودپنداری تحصیلی دانش آموزان چن: این مقیاس دارای 15 گویه و 3 بعد عمومی، آموزشگاهی و غیرآموزشگاهی می‏باشد. این پرسشنامه در طیف لیکرت 5 گزینه‏ای از خیلی زیاد تا خیلی کم تنظیم شده است. برای محاسبۀ پایایی آن از آلفای کرونباخ استفاده گردید که پایایی آن 796/0 به دست آمد. پرسشنامۀ مهارت‏های حرفه‏ای معلم: پرسشنامۀمهارت‏های حرفه‏ای معلم توسط حاجی‏زاده (1390) ساخته شده است. این پرسشنامه 25 سوال و 4 مولفه (روش تدریس، تکنولوژی آموزشی، طراحی آموزشی، و ارزشیابی) دارد و براساس مقیاس لیکرت پنج گزینه‏ای (خیلی کم تا خیلی زیاد) تدوین شده است. برای تعیین پایایی از آزمون ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد که در مجموع پایایی کل 0.816 به دست آمد. در این مطالعه روایی صوری و محتوایی پرسشنامه‏ها با بررسی نظر برخی از اساتید مورد تایید قرار گرفت. پایایی این پرسشنامه‌ها با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ تأیید شد و روایی صوری و محتوایی آن‏ها توسط متخصصان تأیید شد. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها، از آزمون کولموگروف – اسمیرنوف (KS) برای بررسی نرمال بودن متغیرها استفاده شد. برای بررسی روابط و تفاوت‌های بین متغیرها از آزمون‌های t تک نمونه‌ای، ضرایب همبستگی پیرسون و تحلیل کوواریانس یک‏طرفه (ANCOVA) استفاده شد. نتایج نشان داد که از نظر مهارت‌های حرفه‌ای معلمان، خودپندارۀ تحصیلی و عزت نفس دانش‌آموزان در وضعیت مطلوبی قرار دارد. علاوه بر این، مهارت‌های حرفه‌ای معلمان تأثیر مثبتی بر عزت نفس و خودپندارۀ تحصیلی دانش‌آموزان داشت و توسعه و بهبود مهارت‌های حرفه‌ای معلمان می‌تواند به طور قابل توجهی بر خودپنداره و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان تأثیر بگذارد. یافته‌ها: براساس یافته‌های پژوهش، نتایج نشان می‌دهد که معلمان در سطح مهارت‌های حرفه‌ای خود وضعیت مطلوبی دارند و این مهارت‌ها تاثیر مثبتی بر خودپنداری تحصیلی و عزت نفس دانش‌آموزان دارند. تحلیل رگرسیون چندگانه نشان می‌دهد که مهارت‌های معلم در پیش‌بینی خودپنداری تحصیلی دانش‌آموزان سهم قابل توجهی دارد، به‌طوری‌که حدود 14 درصد از واریانس آن توسط مهارت‌های حرفه‌ای معلمان تبیین می‌شود. نتایج آزمون t تکی نیز بیانگر این است که مهارت‌های حرفه‌ای معلمان در سطح مطلوب قرار دارد و تفاوت معناداری با میانگین مورد انتظار دارد. همچنین، نتایج آزمون‌های همبستگی و تحلیل کوواریانس نشان می‌دهد که خودپنداری عمومی تحصیل، خودپنداری آموزشگاهی و غیرآموزشگاهی نقش مهمی در تفسیر مهارت‌های حرفه‌ای معلمان دارند و لكل یک از این ابعاد به طور مثبت بر مهارت‌های حرفه‌ای تاثیرگذار هستند. در کنار آن، میزان خودپنداری تحصیلی و عزت نفس دانش‌آموزان در نمونۀ مورد مطالعه، نشانگر وضعیت مطلوب آن‌ها است، و این امر به علت تاثیرگذاری مهارت‌های حرفه‌ای معلمان بر روی این متغیرهاست. نتیجه‏گیری: در مجموع، یافته‌ها حاکی از آن است که ارتقاء مهارت‌های حرفه‌ای معلمان می‌تواند منجر به بهبود خودپنداری تحصیلی و عزت نفس دانش‌آموزان شده و در نهایت، کیفیت آموزش و یادگیری در مدارس ابتدایی افزایش یابد. این نتایج تأکید می‌کند که توجه به توسعۀ حرفه‌ای معلمان و بهبود مهارت‌های آنان نقش کلیدی در ارتقاء سلامت روان و تحصیلی دانش‌آموزان دارد.