Formulating a futuristic Model Enhancement of Sense of Place Based on Thematic Analysis in Contemporary Tehran Mosques, Inspired by Safavid Mosques of Isfahan

مساجد به عنوان نمادهای مقدس عبادت، بر پایه حس مکان استوارند که پیوند عمیق میان جسم، روح و الوهیت را برقرار می‌سازد؛ با این حال، مساجد معاصر تهران، تحت تأثیر مدرنیته و چالش‌های کالبدی، اغلب دچار فقدان تقدس فضایی بوده و حس مکان را به حالت سطحی و فاقد عمق عرفانی تقلیل داده‏اند. این مسئله، ریشه در انفصال از الگوهای تاریخی، به ویژه مساجد صفوی اصفهان، دارد. هدف این پژوهش، تبیین مدلی مفهومی برای ارتقای آینده‌ نگرانه حس مکان در مساجد معاصر تهران، از طریق الگوبرداری تحلیلی از مؤلفه‌های معماری مساجد صفوی اصفهان، است تا چارچوبی عملی برای بازآفرینی تقدس مسجد بدون تقلیل آن به کاربری‌های غیرمقدس ارائه دهد. روش‌شناسی پژوهش، آمیخته (کیفی-کمی) و کاربردی است؛ در فاز کیفی، با نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی از ۱۰ متخصص مرتبط با موضوع پژوهش، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته انجام و داده‌ها بر پایه تحلیل مضمون در سطوح کدگذاری باز (۱۰۹ کد)، محوری (۳۱ مقوله) و انتخابی (۴ بعد کلیدی) پردازش گردیده‏اند. در فاز کمی، ۴۰۰ پرسشنامه از معماران، اساتید و دانشجویان معماری جمع‌آوری و با تحلیل عاملی تأییدی در نرم‌افزار Smart PLS ارزیابی شد. یافته‌ها، چهار بعد بنیادین حس مکان را برجسته ساختند: کالبدی-فضایی (مانند محوریت قبله و سازگاری اقلیمی با نور نمادین)، زیبایی‌شناختی-نمادی (هندسه الهی برای حریم مقدس)، اجتماعی-معنوی (تعاملات جمعی عرفانی) و روان‌شناختی-ادراکی (برانگیختگی حسی برای حضور قلبی)؛ این ابعاد، با الگوبرداری از مساجد صفوی، کاستی‌های معاصر تهران را شناسایی و مدلی یکپارچه برای ادغام فناوری‌های نوین (مانند مدل‌سازی دیجیتال) ارائه کرده‏اند. این مدل، نه تنها غنای معنوی مساجد تهران را از طریق حفظ هویت مقدس افزایش می‌دهد، بلکه الگویی پیشرو برای معماری پایدار اسلامی در برابر چالش‌های جهانی فراهم می‌آورد، که می‌تواند به تعمیق تجربیات عبادی و ترویج هارمونی فرهنگی-معنوی در جوامع اسلامی یاری رساند.