Hamza-nâmelerde Hızır Aleyhisselâm Motifinin Halk İnançları ve Halk Edebiyat Geleneğindeki Temsili

Milletlerin kültür ve medeniyet tarihlerinin tespitinde, halk edebiyatı ürünleri çok önemlidir. Eski Anadolu Türkçesi'nin ilk nesir örneklerinden biri olan ve Türk halk edebiyatı motiflerini içeren Hamza-nâmeler, Türk dili açısından dilin tarihî gelişimini, söz varlığını ve halk deyişlerini gösteren çok önemli bilgiler barındırır. Ayrıca, bu eserler kahramanlık ve halk kültürü gibi birçok konuyu da ele almaktadır. Türk edebiyatındaki Hamza-nâmeler, Hz. Hamza’nın menkıbevî hayatı etrafında oluşan halk hikâyelerinin genel adıdır. Bu çalışmada, Hamza-nâme’nin geniş karakter kadrosu içinde önemli bir yere sahip olan Hızır (a.s.) motifi ele alınacaktır. Ancak eserin 72 ciltlik hacmi göz önünde bulundurulduğunda, tamamının incelenmesi çalışmanın kapsamını aşacağından, örneklem olarak ilk on cilt tercih edilmiştir. Üçüncü ve dördüncü ciltlere ulaşılamadığı için, analizler geriye kalan sekiz cilt üzerinden yürütülmüş; bu ciltlerde yer alan menkıbelerden temsil gücü yüksek örnekler seçilerek değerlendirme yapılmıştır. Çalışma, Hamza-nâmelerde yer alan Hızır (a.s.) figürünün anlatı içindeki konumunu ve işlevlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Sekiz cilt üzerinden yapılan betimsel analizler sonucunda, Hızır’ın yalnızca olağanüstü bir yardımcı değil, aynı zamanda dini, ahlaki ve kültürel değerlerin taşıyıcısı olduğu ortaya konmuştur. Hızır (a.s.), hem kahramanın manevi gelişimini destekleyen bir rehber olarak hem de halk inançlarıyla bütünleşen bir kurtarıcı figür olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda çalışma, Hızır motifinin Türk-İslam anlatı geleneği içerisindeki çok katmanlı rolünü görünür kılarak, epik metinlerin kültürel ve didaktik boyutlarına özgün bir katkı sunmaktadır.