70 godina od Novosadskoga dogovora i posljedice koje je imao na montenegristiku i crnogorski jezik

U ovome preglednom radu istražuju se posljedice po crnogorsku filologiju Novosadskoga dogovora iz 1954. kojim se u jugoslovenskoj federaciji nastojalo riješiti pitanje jezika i pravopisa, a koji je inicirala Matica srpska. Glavni ton Zaključaka sastanka jezikoslovaca i književnika u Novome Sadu bio je usmjeren na učvršćivanje politički projektovanoga srpskohrvatskog jezičkog zajedništva, izradu Pravopisa srpskohrvatskoga književnog jezika (1960) te angažovanje Matice srpske i Matice hrvatske na pisanju zajedničkoga rječnika. Jedan aspekt ovoga rada tiče se brojnih i organizovanih polemika koje su povodom Zaključaka s rečenoga skupa otvorene u reagovanjima hrvatskih i srpskih naučnika. Hrvatski jezikoslovci ubrzo su Novosadski dogovor proglasili nevažećim. Raskinut je i zajednički posao na rječniku. I u crnogorskoj naučnoj i kulturnoj zajednici čuli su se glasovi protivljenja tome sporazumu, kao i više onih koji su bili na stanovištu jednoga (srpskohrvatski/hrvatskosrpski) jezika s varijantama stvaranim u različitim društveno-istorijskim datostima. Uspostavljanje crnogorske filologije teklo je znatno sporije nego razvitak nacinalnih filologija u ostalim kulturama bivše jugoslovenske zajednice. Odvijali su se ti procesi u okolnostima kasne uspostave naučnih i institucija kulture te uglavnom s kadrom koji je školovan izvan Crne Gore. Analizom rijetkih saopštenja koja su zastupala crnogorsku filologiju – u radu nastojimo učiniti razumljivijim kontekst u kojemu se počelo intenzivnije govoriti o imenu i identitetu crnogorskoga jezika a povodom posljedica zaključaka Novosadskoga dogovora. Faktografskim utvrđivanjem istorije ovoga pitanja, te dominantno činjenica iz vanjske istorije crnogorskoga jezika, pokazaće se da pansrpski jezikoslovci i njihovoj ideologiji podređena jezička politika u kontinuitetu na varijetete crnogorskoga jezika gledaju kao na dio srpske jezičke baštine. Takođe, najvažnijim emancipatorskim procesima u crnogorskoj filologiji i kulturi uglavnom se suprotstavljalo tako što su nosioci tih procesa denuncirani kao kreatori ekstremnog crnogorskog nacionalizma. Otpor razvitku crnogorske filologije podstican je i izvan, čak i nakon 2006. kad je i formalno, institucionalno i politički, povraćena crnogorska nezavisnost. Interpretacija i kontekstualizacija ovih pojedinosti još uvijek je opterećena što objektivnim nepoznavanjem činjenica što izvannaučnom motivacijom.