Muʿtezilî İʿcâz Nazariyeleri Işığında Nazzâm ve Câhiz’in Yaklaşımlarının Karşılaştırılması

Bu çalışma, Kur’an’ın iʿcâzını açıklamada önemli katkılar sunan iki Muʿtezilî düşünür olan Nazzâm ve Câhiz’in görüşlerini klasik belâgat teorileri bağlamında karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışmanın amacı, Nazzâm’ın "Sarfe” teorisiyle iʿcâzı metafizik bir engelleme biçimi olarak yorumlaması ile Câhiz’in beyân, lafzın tertibi ve anlam üretimi üzerinden geliştirdiği retorik temelli yaklaşım arasındaki yöntemsel ve kavramsal farkları ortaya koymaktır. Nazzâm’a göre iʿcâz, Allah’ın kudretiyle insanların benzerini getirmekten aciz bırakılmasıyla ilgilidir; bu görüş, özellikle Kur’an’daki meydan okuma ayetlerinin “Sarfe sarf nazariyesi” çerçevesinde fizikî bir engelleme olarak anlaşılmasıyla temellendirilir. Buna karşılık Câhiz, Kur’an’ın iʿcâzını lafzî yapı, anlam yoğunluğu, teşbih, hazf, takdim-te’hîr gibi belâgat unsurlarıyla açıklamaya çalışır. Onun yaklaşımı, el-Beyân ve’t-Tebyîn, Nazmu’l-Kur’ân ve Hücecu’n-Nübüvve gibi eserlerinde detaylandırılmıştır. Araştırma, bu iki düşünürün yaklaşımlarını sadece kelâmî yönleriyle değil, aynı zamanda semantik boyutlarıyla da analiz ederek Mu‘tezilî ekol içerisindeki iʿcâz teorilerinin çeşitlili-ğini ve nazm teorisine etkilerini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu çerçevede çalışmada, nitel araştır-ma yöntemi kullanılmış ve metin çözümlemesine dayalı karşılaştırmalı analiz yapılmıştır.