Türkistan ın Anadolu Sosyo-Kültürel Dünyasına Tesirleri

Farsça bir kelime olup Türk ili ve Türk yurdu anlamına gelen Türkistan, asırlarca Türk kültür ve medeniyetinin beşiği olmuştur. Ulu Türkistan bozkırlarında gelişen siyasi ve dini hareketlerle toplumsal dönüşümler bu bölgeyi Türk dünyası ve Turan coğrafyasının ana merkezlerinden biri haline getirmiştir. X. ve XI. Asırdan itibaren Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular gibi Türk hanedanlıklarının öncülüğünde Türkistan’dan Anadolu’ya doğru yönelen nüfus hareketi sadece bir göç akını değil, aynı zamanda bir medeniyet aktarımı anlamını taşımaktadır. Bu gelişmeler dâhilinde Anadolu’ya göç eden Türk boyları için sadece yeni bir oba ve yurt olmayıp aynı zamanda ilim, irfan, kültür ve inanç hüviyetinin yeniden şekillendiği bir zemin olmuştur. Türkistan'da şekillenmiş olan İslam medeniyetinin, tasavvuf, tefekkür ve terbiyesi, mimari eser ve üslupları, sanat anlayışı ve toplumsal yaşam biçimleri Anadolu’ya taşınmıştır. Söz konusu kültürel ve manevi zenginlikler Anadolu’nun mahalli unsurlarıyla kaynaşarak özgün bir sentez meydana getirmiştir. Bu anlamda özellikle Pir-i Türkistan Ahmed Yesevî gibi mutasavvıfların etkisiyle gelişen Yesevîlik tarikatı, Anadolu'da Hacı Bektaş Veli ve benzeri sufî önderler aracılığıyla toplumsal yapıyı derinden etkilemiştir. Halkın ruhuna hitap eden sözlü edebiyat ürünleri, geleneksel musiki ve el sanatları gibi unsurlar da bu kültürel etkileşimin izlerini taşır. Kültürel aktarımın yanı sıra siyasi cihetten bakıldığında ise Selçuklu, Beylikler ve ardından Osmanlı devlet yapılarının teşekkülünde Türkistan menşeli Türk töresine bağlı yönetim anlayışlarının izleri açıkça görülmektedir. Bu çalışmada, Türkistan’ın köklü, engin ve zengin ilim, irfan ve sosyo-kültürel izlerinin Anadolu düşünce dünyası üzerindeki tesirleri incelenmektedir.