The Reflection of the Educational Life of Artsakh on the Pages of “Mshak” Newspaper (the Beginning of the 20th Century)

The role and significance of the national school is emphasized in the system of studying the centuries-old history of Armenian culture. The role of education is especially significant in the preservation of national values and traditions. The article presents a number of issues related to the educational life of Artsakh (at the beginning of the 20th century), one of the regions of Eastern Armenia based on materials published in the “Mshak” newspaper. We have briefly touched upon the policy of Tsarism in the Caucasus, the process of closing and reopening Armenian schools in the Artsakh Diocese. The educational problems of a number of settlements of the Artsakh Diocese are studied in relation with school programs, student and teacher complaints and the activities of the overseers. The activities of the Diocesan School of Artsakh, the Realakan College of Shushi, the Marinsky Girls’ School as well as one and two-grade schools of the villages of Tsmakahogh, Hadrut, Maghavuz, Taghavard, Haterk, Voskanapat and Banants are presented in separate subsections according to the information obtained from different issues of the “Mshak” newspaper. The circumstances hindering the development of educational life of Artsakh (related to the law on the confiscation of church property of June 12, 1903, the Armenian- Tatar Clashes of 1905–1907) as well as the activities of individual teachers are briefly highlighted. The charitable works of individual benefactors are appreciated, according to materials from the “Mshak” newspaper. XX դարի սկզբներին Արևելյան Հայաստանի տնտեսական և քաղաքական կացությունը շարունակում էր մնալ ծանր: Կովկասում հաստատված գոլիցինյան ռեժիմը ուժեղացրեց հայահալած քաղաքականությունը: Խիստ վերահսկողության տակ դրվեց հայկական պարբերական մամուլը: Հայկական դպրոցների մեծ մասը շարունակում էր մնալ փակված: Էջմիածնի Սինոդի տեղեկագրի համաձայն՝ ամբողջ Արցախի թեմում 1903–1905 թթ. փակվող դպրոցների քանակը հասնում էր 25-ի: Սակայն հայկական մշակույթի ու կրթական օջախների նկատմամբ ցարական կառավարության ճնշումները չէին ընկճել հայերին: Նման պայմաններում նրանց մեջ ավելի էին ուժեղացել քաղաքական ու ազգային ինքնագիտակցությունն ու հայրենասիրության ոգին, ազգապահպանման ձգտումները: Որոշ մասնավոր դպրոցներ գաղտնի շարունակում էին իրենց գործունեությունը: Արցախում երեխաների հետ դասընթացները հիմնականում իրականացվում էին տնային պայմաններում: Արցախի թեմում հայկական դպրոցները վերաբացվեցին 1905–1906 թթ. ուսումնական տարում: Հոդվածում լուսաբանվում են Արցախի կրթական կյանքի զարգացմանը խոչընդոտող հանգամանքները (կապված 1903 թ. հունիսի 12-ի եկեղեցական գույքի բռնագրավման մասին օրենքի, 1905–1907 թթ. հայ-թաթարական ընդհարումների հետ), առանձին ուսուցիչների գործունեությունը: Արժևորվել է առանձին անհատների բարեգործական գործունեությունը՝ ըստ «Մշակ» թերթի նյութերի: